کشاورزی و گردشگری

عقاید متضاد در ادبیات مربوط به نحوه ارتباط میان گردشگری و کشاورزی پیچیدگی ارتباط میان آنها را نشان می دهند. ارتباط میان گردشگری و فعالیت­های کشاورزی می تواند بر روی یک پیوستار قرار گیرد که یک سر آن تضاد و سر دیگر آن ارتباطی همپیوند و تنگاتنگ است. مطالعات متعددی رقابت میان کشاورزی و گردشگری را بر سر استفاده از منابع زمین و نیروی کار مورد بررسی قرارداده­اند.

مطالعات برایدن در حوزه کارائیب نشان می دهد که گردشگری در رقابت با سایر بخش­های اقتصادی به ویژه کشاورزی به صورت صادراتی رشد کرده است. (1973:214,Bryden) این شکلی از رقابت برای زمین و نیروی کار و سایر منابع مرتبط با تولیدات کشاورزی است که در برگیرنده نیروی انسانی و سرمایه محلی است.

در تاجس[1]، گردشگری باعث از بین رفتن زمین کشاورزی شد، اجاره­ها به شدت بالا رفت تا آنجا که کشاورزان نتوانستند مبلغ بیشتری بپردازند و مجبور شدند اراضی را رها کنند ( 1977:40,Bosquet). در ایبزا[2] نیز گردشگری باعث بروز مشکلاتی شد، کشاورزان مشاهده کردند که حفظ نیروی کار مشکل است و زمین­های بیشتر و بیشتری باید رها می شدند (Hermas,1981:464). پی سونیر[3] در مورد کاهش اراضی کشاورزی در کپ لیوک[4] می نویسد زمانی که بارندگی کم، زمین بی قوت و سنگی است، کشاورزان کوچک (خرده مالک) می توانند با کار کردن در برخی کارهای گردشگری درآمدهای بیشتری را کسب کنند و در مواردی کشاورزان از طریق فروش اراضی با موفقیت مناسب به بورس بازان زمین و مسکن و سازندگان شخصی، سودهای بادآورده­ای را به دست آورند (Ibid: 464).

لایتمر[5] چنین بیان می کند که گردشگری، زمین، نیروی کار و سرمایه را از سایر فعالیت­ها دور می سازد که از جمله آن کشاورزی می باشد. در رابطه با رقابت بر روی زمین، وی حوزه ناسادوا[6] در بالی و کان کن ^[7]در مکزیک را نام می برد که به عنوان استراحتگاه­های اصلی هستند که پتانسیل کشاورزی پایینی دارند (1995:88,Latimer). اهمیت  آن به عنوان یک منبع مهم برای کشاورزی و گردشگری به وسیله مک تاگارت  در بالی اندونزی مورد توجه قرار گرفت. این جزیره، جمعیت زیاد و منابع محدود دارد که فعالیت­های کشاورزی و گردشگری به عنوان فعالیت­های اقتصادی مهم آن می باشند. مجتمع­های گردشگری میزان زیادی از آب را مصرف می کنند و نیازهای آبی جوامع کشاورزی  می بایست مد نظر قرار گیرد (1988:96,Mc Taggart). گردشگری در محور تضادها در استفاده از زمین در سواحل مدیترانه­ای اسپانیا قرار دارد. مطالعه تیرا کوسکی نشان داد که مسأله کاهش اراضی کشاورزی پر بازده (مرغوب) در نتیجه توسعه گردشگری در آن منطقه صورت گرفته است. نیروی کار کشاورزی زمین­ها را رها کردند و به دنبال کارهایی در بخش ساخت و ساز و خدمات رفتند (1986:20,Tyrakowski).  بر اساس نتایج حاصله از تحقیقات به عمل آمده در سواحل شمالی مدیترانه در مورد اثر گذاری گردشگری بر کشاورزی حداقل دو نتیجه حاصل می شود که گردشگری باعث کاهش نیروی کار کشاورزی و بالا رفتن قیمت اراضی شده است (1981:464,Hermans). تضاد رابطه میان گردشگری و کشاورزی در حالی در برخی تحقیقات تأیید شده است که بر اساس تحقیقات مور در سائو پائولو کشاورزان به بهره برداری اراضی­شان در زمینه­های تخصصی­شان در زمینه کشاورزی، بیش از درآمدهای گردشگری اعتماد می کردند (1996:635, Telfer et al) .

در رابطه با نیروی کار لایتمر بیان می کند که رد کردن این مشکل  است که نیروی کار کشاورزی به بخش گردشگری منتقل می شود، افزایش اشتغال در یک فعالیت همراه با کاهش در سایر فعالیت­ها، به تنهایی این را ثابت نمی کند که یکی از فعالیت­ها، نیروی کار را از دیگری جلب می کند (1985:,Latimer).

هِرمَنس  چنین مطرح می کند که اگرچه گردشگری باعث افزایش دستمزدها شده است و نیروی کار سایر بخش­ها مثل کشاورزی را به خود جلب کرده است، اما اینکه نسل جوان نمی خواهد در بخش کشاورزی کار کند را نمی توان تقصیر گردشگری دانست. مطابق نظر وی، آن بخشی از یک پدیده عمومی تر است، و آن « تنزل در جایگاه ( پرستیژ) کار کشاورزی است» .(Herman,19881:477)

ویور  تأکید می کند که در بسیاری از قسمت­های کارائیب گردشگری به عنوان فعالیت اقتصادی غالب، جایگزین شده است. در هر صورت وی ذکر می کند که توسعه گردشگری خودش به تنهایی باعث کاهش کشاورزی نشده است. افت کشاورزی می تواند تا حد زیادی به ظهور گردشگری، به عنوان آلترناتیوی کارآمد در برابر بخش کشاورزی بی ثبات مسئله دار نسبت داده شود که با تحریک و تشویق انتقال سرمایه­ها به وسیله مردم محلی و حرکت دادن منافع از کشاورزی به گردشگری صورت گرفته است (  1988:324,Weaver).

---

کاربری زمین و گردشگری

مفهوم و اهمیت کاربری زمین و دیدگاه­های مربوطه

هستی انسان به عنوان موجودی در حال تزاید، برای بقاء به زمین وا­بسته است. اگرچه این وابستگی با پیشرفت­های جامعه بشری تمایل به کاهش دارد، اما هنوز زمین به عنوان سرزمین، فضا، منبع، محیط و نشانه، نقش آفرینی می کند که نیازهای متعدد انسان را تأمین می کند. به این خاطر، زمین و استفاده­های از آن یکی از موضوعات مهم برای مطالعه است (Kang,2001: 12).

بررسی تغییرات در دیدگاه­ها در زمینه اهمیت کاربری زمین در تاریخ اقتصادی جالب است. به عنوان مثال در مراحل اولیه تئوری اقتصادی به ویژه (فیزیوکراتها) ظرفیت محیط زیست طبیعی (به ویژه زمین)، به عنوان موضوع اساسی و به عنوان منبع رفاه مورد توجه بود. بعدها در ا­قتصاد کلاسیک، علاوه بر زمین با معرفی سرمایه و نیروی کار به عنوان عوامل مکمل برای تولید کالا (بنابراین ایجاد رفاه و درآمد) حوزه تئوری اقتصاد بسط یافت. در دیدگاه قبلی دولت نقش ضعیفی بازی می­کرد. آن برای حفظ شرایط نهادی و ساختاری که درون آن تصمیم­های بازار اتخاذ می شد، فعالیت می کرد. اقتصاددانان کلاسیک، امکان توسعه اقتصادی با توجه به محدودیت­های منابع طبیعی در دسترس به ویژه زمین کشاورزی را نیز مورد توجه قرار دادند. در فاز بعدی ساخت تئوری اقتصادی به ویژه در تفکر نئوکلاسیک پس از جنگ این امر مورد تأکید قرار گرفت که منبع نهایی رفاه تا آن حد طبیعت نیست، بلکه ظرفیت تولیدی است که اساساٌ به وسیله کیفیت و کمیت سرمایه نیروی کار تعیین می شود، البته این دلالت به این ندارد که در دیدگاه نئوکلاسیک طبیعت ، مورد توجه نیست (1991:157,Brouwer).

 برخلاف تفکر نئو کلاسیک­ها، اقتصاد کینزین ^[1]، با تأکید بر پدیده تعادل اقتصاد کلان، اساساٌ به عوامل محدود کننده عرضه (مثل عوامل زیست محیطی) توجهی نمی کنند. در دهه­های گذشته، به عنوان نتیجه بحث­های محدودیت رشد در دهه 1970، نقش محیط زیست طبیعی و فرآیند توسعه اقتصادی مجدداٌ به نقطه کانونی تحقیقات اقتصادی مبدل شده است. در مرحله اول توجه به منابع تجدیدناپذیر، مثل نفت و مواد معدنی در مرحله بعدی، تأکید بر منابع تجدید شونده، مثل شیلات و جنگل کاری. این مسأله به طور روز افزون استنباط شده است که محیط زیست طبیعی، تنها یک جزء رفاهی در رویکرد رفاه نیست بلکه به عنوان یک عامل تولید در سیستم اقتصادی_ تکنولوژی معمول محسوب می شود ( به عنوان مثال یک عرضه کننده مواد خام و به همان ا­ندازه یک دریافت کننده مواد زا­ئد).

در هر صورت پس از آنکه بازار، نشانه­های مطلوبی برای تخصیص مناسب زیست محیطی کمیاب فراهم نمی کند، بهره برداری­های بیش از حد پیامد منطقی آن خواهد بود که ظهور هزینه­های اجتماعی در بهره برداری از منابع را تقویت می کند.

استفاده از زمین و مستغلات درون یک چارچوب سه بعدی شکل می گیرد. این چارچوب شامل اثراتی است که عوامل فیزکی و بیولوژیکی، مسائل اقتصادی و ترتیبات نهادی را در تصمیم گیری­های خصوصی و عمومی مرتبط با کاربری زمین وارد می سازد   .(Barlowe,1978: 5)

یک ویژگی خیلی مهم چهارچوب فیزیکی و بیولوژیکی این است که نیاز به حفظ روابط اکولوژیکی در طول زمان وجود دارد. برای موفق بودن سیاست­های استفاده از منابع باید هم در کوتاه مدت هم در طول زمان فیزیکال و هم بیولوژیکی محور باشند. تلاش برای کسب منافع کوتاه مدت از طریق بهره برداری­ها از منابع می بایست از طرف جامعه مورد مخالفت قرار گیرد، چرا که آن می تواند منابع حساس و تجدید ناپذیر را تخریب کرده یا فرایندهای اکولوژیکی نرمال را به شدت آسیب بزند، که انسانها به آن وابسته­اند.

چهارچوب اقتصادی در ارتباط با سیستم قیمت است که بر روی تصمیم افراد برای استفاده سودمند از منابع زمین پایه تأثیر می گذارد. چهارچوب نهادی در ارتباط است با نقش محیط فرهنگی انسانی و نیروی اقدامات اجتماعی و گروهی در تأثیر گذاری بر رفتارش (انسان­ها) به عنوان یک فرد یا یک عضو از خانواده­اش، گروه متفاوتش و جامعه­اش. برای قابل اجرا بودن، برنامه­های کاربری زمین، سیاست­های مربوطه باید در آزمون قابلیت پذیرش نهادی، قبول شوند. آنها باید قانونی و حقوقی باشند و از نظر سیاسی قابل پذیرش باشند و تضادی با طرز فکرهای پذیرفته شده، عادات و سنت­ها و اعتقادات ندا­شته با­شند. موفقیت نهایی مستلزم این است که برنامه ریزی کاربری زمین از نظر اداری قابل اجرا باشد (Ibib: 8).

با توجه به این وضعیت دانش بشر، انسان این سه چهارچوب، مراحل استفاده انسان از زمین را در هر زمان تنظیم می کنند. هر کدام از این چهارچوب­ها ا­ثرات خود را بر روی برنامه و سیاست­های کاربری زمین اعمال می کنند، در عین حال دارای ارتباط درونی هم هستند، می توا­نند به صورت جداگانه بررسی شوند. اگر برنامه­ها و سیاست­های کاربری زمین می خواهند که در عمل پیاده شوند، باید از نظر فیزیکی و بیولوژیکی ممکن، از نظر اقتصادی معقول و عملی و از نهادی، قابل پذیرش باشند. مدیران و سیا­ستگذاران منابع در صورتی که به دنبال موفقیت برنامه­هایشان هستند، می بایست محدودیت­های اعمال شده از طریق هر کدام از اجزای این چهار چوب را مد نظر قراردهند (Ibid).

انسان به عنوان یک نقش آفرین مهم در کاربری زمین شامل گروه­هایی از مالکان توسعه دهندگان، قانونگذاران، کاربران و سایر افراد می باشند.

 آنها ذینفعان از کاربری­های متفاوت­اند (1995:110,Kaiser et al). مسؤلان بخش­های متفاوت یا گروه­های ذینفع ( بخش تجاری، عمومی، غیر انتفاعی)، از عوامل توسعه زمین و تغییرات آنها می باشند (1995:87,Gunu). شناخت ویژگی­ها و رفتارهای هر یک از افراد یا گروه­ها امری بسیار دشوار است اما برای ا­طمینان، این مهم است که گروه­های ذینفع در فرایند برنامه ریزی کاربری زمین در گیر شوند. این امر اساساٌ به منظور حفظ و کنترل بازار و ارزش­های اکولوژیکی و اجتماعی زمین صورت می گیرد.( 2001:15,Kang). انسان از زمین چه می خواهد؟ پاسخ به این پرسش دلیل واقعی این است که چرا کاربری زمین به صورت­های کاملاٌ متفاوت از هم دیده می شود.

-در دیدگاه ا­ول زمین به عنوان کالا، ارزش بازاری بالقوه دارد و می تواند به عنوان وسیله سود رسانی مورد استفاده قرار گیرد. در این مورد زمین باید به بهترین و بالاترین حد کاربری اختصاص یابد که از طریق روابط  عرضه و تقاضا در یک سیتم بازار متعادل تعیین می شود، این دیدگاه به ا­قتصاد کلاسیک مربوط می شود.

- دیدگاه بعدی ارزش­های استفاده اجتماعی است که بیان کننده امتیازی است که مردم به آرایش­های متفاوتی از کاربری زمین به عنوان محیطی برای زندگی­شان می دهند (1995:62,Kaiser.etal). این دیدگاه کاربری زمین را به عنوان یک تسهیل گر برای الگوهای مطلوب فعالیت و آرزوهای اجتماعی می بیند. شکل خوب شهرِ ^[2] کوین لینچ (1981)، سیستم­های فعالیت انسان چاپین و کایزر ^[3] (1979) و واحدهای اجتماعی روحِ[4] و گتز[5]  (1985) این دیدگاه را به خوبی معرفی می کند.

- در تئوری اکولوژیکی انسانی، توسعه زمین، از طریق رقابت اقتصادی بازار مدار برای فضا  را تشریح می کنند که در آن هر نوع از کاربران زمین به مکانی دست می یابند، که درآن، کاربری به بهترین شکل با آن منطبق شده است (Hawley,1960: 56).

- تئوری مارکسی، توسعه زمین را بر حسب استثمارکارگران به وسیله سرمایه داران تشریح می کند (Ibid).

در دیدگاه سوم، ارزش­های اکولوژیکی از مفاهیم متفاوتی در زمینه نقش در مسائل انسانی ریشه می گیرد. اورتالانو سه مفهوم را در این رابطه تعیین و تعریف می کند. استفاده کارآمد از منابع طبیعی، حفظ یکپارچگی سیستم­های طبیعی، و حفاظت کامل از طبیعت (Orthlano, 1984: 125).  تئوری­های اکولوژیکی وضعیت­های تعادل زیست محیطی و طبیعی و تهدیدهای مطرح در رابطه با این شرایط را تشریح و توصیف می کند (Holing and goldlberg, 1971: 221).

نه یک تئوری منفرد وجود دارد که کاربری زمین را به صورت کافی و مطلوب توضیح دهد و نه یک عمل (اقدام) منفرد که همه مسائل را حل کند و این امر به خاطر سه سیستم ارزشی است، که اغلب برای دیگران نامطلوب است (سیستم ارزش اقتصاد کلاسیک، اجتماعی و اکولوژیکی). از آنجا که تضادها اجتناب ناپذیرند، بحث در مورد راه حل امری ضروری است (Susskind and Cruikshank, 1987: 121).

 در طول سه دهه گذشته، پارادایمی مطرح شده است که جابجایی از دیدگاه کاملاٌ اقتصادی در مورد توسعه زمین به سوی رویکرد متعادل­تر و کل­نگر را  به دنبال داشته است و آن رویکرد پایداری به کاربری زمین است. سه بعد اصلی که ویژگی کاربری زمین پایدار را  نشان می دهد، عبارتند از:

2-11-1-1- بعد معیشتی

که به ماندگاری، قابلیت بهره برداری و استقرار (تداوم) منابع طبیعی در یک افق بلند مدت مربوط می شود. استفاده از سیستم­های کشت تناوبی، استفاده با احتیاط از منابع طبیعی کمیاب و احیاء اراضی تخریب شده می تواند به عنوان اقدامات در راستای بعد معیشتی باشد. حفظ مقدار (میزان) یا کیفیت ذخیره منابع طبیعی، هستۀ این بعد است.

2-12-1-2-بعد وابستگی متقابل

که بر روی ابعادی چون مجزا بودن (تجزیه) تفکیک و ارتباطات میان انواع متفاوتی از کاربری زمین توجه و تاکید دارد. زراعت سنتی نمونه­ای از وابستگی متقابل را نشان می دهد که درآن زارع و محیط طبیعی پیرامون تعادلی بر اساس ارتباط متقابل و انعطاف پذیری دوگانه سیستم را به دست می آوردند. حفظ نوع و کیفیت ارتباطات متقابل سیستم انسان- طبیعت پایه بعد وابستگی متقابل است.

 

 بعد اخلاقی

که به تعهد نسبت به نسل­های آینده بر می گردد. عوامل اجتماعی بسیاری وجود دارند که بر روی کاربری زمین تأثیر می گذارند، اما تغییرات جمعیتی، گسترش بازار و نوع­آوری­های تکنولوژیکی، سه تا از مهمترین عوامل پیش­رو اصلی بر کاربری زمین محسوب می شوند (1997:4,Beinat).

بدین ترتیب، بعد انسانی سیستم­های کاربری زمین همیشه در حال تغییر است، تغییر در محیط زیست­های انسانی آنچنان سریع و آشفته است که اصطلاح اغتشاش برای توصیف ماهیت آن به­کار رفته است. اغتشاش نه تنها در بر گیرنده نرخ روز افزون تغییر جمعیتی، اجتماعی و تکنولوژیکی است، بلکه در برگیرندۀ یک کاهش آشکار در توانایی­ها برای هدایت یا پیش بینی آن تغییرات نیز هست (1995:85,Kaiser et al).

---

تغيير کاربري اراضی در نواحي روستايي ازطریق گردشگري

به طورکلي فعاليت هاي اقتصادي موجد اشتغال بوده و به مقدار زيادي موجب جذب جمعيت به اين گونه مراکز مي شوند. بنا­براين مي توان گفت که اقتصاد يک ناحيه روستايي عامل مؤثري براي توسعه اراضي مي باشد. مطالعه در اقتصاد روستايي منجر به کسب نتايج مطلوبي در زمينه تجزيه و تحليل و بررسي استفاده از زمين در روستا خواهد شد. با آگاهي از روند رشد، تعادل، افزايش و يا کاهش در فعاليت­هاي اقتصادي، بهتر مي­توان معيارهايي يافت که راهنماي تعيين مقدار و وضعيت زمين هاي مورد نظر باشد. هر فعاليتي که در محيط روستا، به منظور تأمين رفاه و گذران زندگي روستاييان به وقوع بپيوندد تمام و يا قسمتي از اقتصاد روستا را تشکيل مي دهد. اقتصاد روستايي شامل کليه فعاليت­هاي کشاورزي و يا غير کشاورزي است که در محيط روستا به منظور تأمين رفاه مادي روستاييان صورت مي پذيرد. به عبارت ديگر اقتصاد روستايي فعاليت­هاي اقتصادي کليه خانوارهاي روستايي را در بر مي گيرد نه صرفاٌ خانواده­هايي که دارای فعاليت­هاي کشاورزي مي باشند (مهدوی، 169:1380).

 بواسطه اينکه اغلب روستاها از نظر نوع محصولات توليدي به فعاليت­هاي کشاورزي گرايش دارند، بنابراين درصد بالايي از اقتصاد روستايي به بهره کشي از زمين وابسته است. به همين خاطر (وابستگي شغلي حوزه هاي روستايي به فعاليت هاي بخش اول – کشاورزي) کاربري زمين در قلمرو زراعی روستا بيشتر مربوط به زمين هاي زيرکشت يا زمين هاي مرتع، جنگل، علفزار و بيشه است. توسعه گزينه هاي اقتصادي جديد در هر ناحيه اي ساختار اقتصادي ناحيه مورد نظر را تحت تأثير آن فعاليت اقتصادي جديد قرارخواهدداد. هرچه گستره چنين فعاليتي بيشتر باشد و افراد بيشتري درگير اين گزينه اقتصادي جديد باشند، فضاهاي مورد نياز براي اجراي چنين فعاليتي نيز به واسطه شرايط ايجاد شده توسعه خواهد يافت (Deller,203:4).

گردشگري به عنوان يکي از گزينه هاي اقتصادي جديد براي نواحي روستايي باعث تغيير در نظام معيشتي و به دنبال آن تغيير در نحوه استفاده از زمين روستايي مي شود. ورود گردشگر به يک ناحيه درشرايط تقاضا براي کار منجر به عرضه کار و ايجاد اشتغال بطور مستقيم در بخش هايي از قبيل اقامت، پذيرايي، صنايع دستي و غيرمستقيم در بخشهايي چون ساخت و ساز و حتي محصولات زراعي و باغي در نواحي روستايي خواهدشد. بدينسان روستا بخشي از نيروي ا­نساني خود را که در حومه روستا به فعاليت­هاي کشاورزي مشغولند جذب مي کند، يا بخشي از نيروي غير شاغل (کودکان و زنان) خود را در فعاليت­هايي که منجر به درآمد مي شود، وارد مي سازد. با افزايش اشتغال در بخش هاي جديد دستمزدهاي افراد شاغل افزايش يافته و درآمدهاي ساکنان روستا به سبب افزايش سطح اين دستمزدها در بخش جديد (خدمات) رو به افزايش خواهد نهاد. چنين حالتي در کنار مبادله کالا و خدمات به واسطه افزايش سطح رفاه و همچنين عرضه کار در بخش جديد نشان از رونق اقتصادي ناحيه موردنظر دارد. ناحيه اي که قبلا تنها برفعاليت هاي بخش اول اتکاء داشت و تنها بخش ناچيزي از منافع اقتصادي خودرا از بخش سوم (خدمات) دريافت مي کرد، اکنون درآمدهايي را به واسطه ورود گردشگر از طريق ارائه خدمات به گردشگران دريافت مي کند. ايجاد شرايط فوق الذکر تأثيرات متفاوتي را بر ناحيه ميزبان دارد. دراين ميان فضاي کالبدي در کنار ديگر تأثيرات ورود گردشگر به ناحيه، دستخوش تحولات خواهد شد (Fletcher,2003:6).

 

             

 

 

 

 

 

 

گردشگری خانه­ های دو

خانه­ هاي دوم جزو املاكي هستند كه براي اوقات فراغت نگهداري مي شوند و محل سكونت اصلي مالكان آنها نمي باشند .تاريخ ايجاد خانه هاي دوم به دوران كلاسيك بر مي گردد كه برگزيدگان اجتماع براي لذت و آرامش و اغلب براي فرار از گرماي نامطلوب تابستان محل سكونت عادي شان، به سكونتگاههاي ديگري پناه مي بردند (.(Jafari, 2000: 523 از پديده هايي كه مي تواند به طور قابل ملاحظه اي در شاخص هاي اجتماعي، اقتصادي رفاه روستايي تغيير ايجاد نمايد وجود خانه هاي دوم است. در واقع يكي از تغييرات زير بنايي ناشي از گسترش تفريحات در نواحي روستايي، رشد مالكيت خانه هاي دوم به خصوص در نواحي مقصد شناخته شده مانند نواحي درياچه­اي انگليس بوده است ( (Roberts and Hall, 2001: 34. در مورد خانه­هاي دوم تعريف واحدي وجود ندارد.  هر مطالعه اي نيز تعريف خاص خود ر ا ارائه مي دهد و از لحاظ روش شناسي هم تعيين آنها بسيار مشكل است. در فرهنگ جغرافيايي انساني در اين مورد چنين آمده است : خانه هاي دوم، خانه هايي است كه توسط خانوارهاي ساكن در نقاط ديگرخريداري و يا به مدت طولاني اجاره مي شوند چنين خانه ها يي معمولاً در نواحي روستايي قرار داشته و براي مقاصد تفريحي استفاده مي شوند و داراي اسامي خانه هاي آخر هفته و خانه هاي تعطيلات نيز هستند. مؤسسه ابداعات اجتماعي در آمريكا نيز خانه­هاي دوم را بدين صورت تعريف مي كند: خانه هاي دوم خانه هايي است كه كمتر از 91 روز در هر سال تقويمي اشغال مي شود (رضواني ،2:1382). موقعيت خانه هاي دوم در اروپا و آمريكاي شمالي حاكي از سه حوزه اصلي اولويت مي باشد: - نواحي روستايي در محدوده دسترسي آسان به مراكز شهري بزرگ؛ - نوار ساحلي؛ - نواحي مرتفع با جذابيت و چشم انداز زيبا ( .(Mathieson and Wall, 1982: 12 وجود خانه هاي دوم در روستاها مسلماً طيفي از اثرات بالقوه مثبت يا منفي را بر جوامع روستايي مي گذارند:   2-6-1- اثرات مثبت - ساختماني قديمي يا زايد ممكن است از طريق نوسازي و تبديل به محل اسكان، عمر دوباره­اي پيدا كند و بدين ترتيب تسهيلات بصري و ساختار فيزيكي نواحي روستايي بهبود مي يابد؛ - مردم محلي ممكن است در نتيجه توسعة خانه هاي دو م، از شغل موقتي يا دائم بهره مند گردند؛ _احتمال صرف بودجه هاي اضافي در مغازه­هاي محلي و براي تسهيلات و خدمات ديگر درمحدوده اقتصاد محلي افزايش مي يابد.(Roberts and Hall, 2001 : 3) 2-6-2- اثرات منفی - توسعه جديد مي تواند اثرات بدي روي لطافت محيطي و بصري در يك ناحيه داشته باشد و موجب ويراني چشم انداز و يا موجب تخريب پوشش گياهي و اشكال طبيعي مي شود. - سطوح چشمگير مالكيت خانه هاي دوم در هر ناحيه روستايي، دسترسي به مسكن يا تهيه مسكن را براي مردم محلي كاهش خواهد داد و اين وضعيت در جايي كه سياستهاي برنامه ريزي، تو سعه مسكوني جديد را محدود مي كند، بدتر مي شود. - تقاضا براي خانه هاي دوم ، هزينه هاي مسكن را افزايش مي دهد و تورم محلي بالا ممكن است از ورود مردم محلي كه قدرت خريد با چنان قيمتي را ندارند به بازار جلوگيري كرده يا آنها را از بازار مسكن بيرون براند. - در چنا ن وضعيتي، به ويژه افراد جوان تر در مي يابند كه قادر به زندگي در آن محل نيستند و به نواحي شهري مهاجرت مي كنند كه اين امر گسيختگي در ساختار اجتماعي نواحي روستايي را به دنبال دارد و اين وضعيت با ويژگيهاي كساني كه وارد محل مي شوند، وخيم تر نيز خواهد شد. البته اين فعاليت­هاي مهاجرتي با عواملي چون سبك زندگي، آرزوي اشتغال و جابجايي نيز انگيزش مي يابند كه اين عوامل ممكن است مهمتر از تأثير خانه هاي دوم باشند. - جريان غريبه هاي سرمايه دارتر و متمول تر به سوي نواحي روستايي مي تواند باعث رنجش و واكنش رفتار منفي محلي گردد (  .(Ibid,  35

اثرات اقتصادی گردشگری روستایی

از آنجا که فعالیت گردشگری اهمیت فراوانی هم در اقتصاد ملی و هم اقتصاد محلی دارد، اقتصاددانان به دقت این فعالیت را مطالعه کرده­اند. مطالعه این فعالیت از آن نظر مهم است که نقش مهمی در اقتصاد کشور و توسعه اقتصادی فراهم می کند (حیدری چیانه، 37:1387). گردشگری از بعد اقتصادی آثار بسیار مثبتی را می تواند به همراه داشته باشد، مشروط برآنکه این بعد از گردشگری به صورت مناسب و سازگار با جوامع محلی هماهنگ و مدیریت شود (همان منبع، 131).

اثرات اقتصادی گردشگری روستایی، حوزه­ای پر بار برای تحقیقات در میان طیفی از دانشمندان علوم اجتماعی بوده است که غالباٌ بر نقش گردشگری در مقام یک نوشدارو برای حل تمام بیماریهای اقتصادی و اجتماعی روستایی، یا تأیید و یا آن را به چالش کشیده­اند. در این راستا سهم عمده جغرافی دانان در رابطه با مطالعات گردشگری زراعی بوده است (2002:22 ,Hall and Page).

به طور کلی گردشگری در نواحی روستایی می تواند دارای اثرات مثبت و منفی اقتصادی باشد.

 اثرات مثبت

از جمله اثرات مثبت اقتصادی گردشگری در نواحی روستایی می توان به افزایش ضریب تکاثری، ایجاد اشتغال و درآمد، کمک به فراهم شدن خدمات زیر بنایی، تشویق و توسعه سایر بخش­های اقتصادی و تنوع بخشی به فعالیت­های اقتصاد روستایی اشاره کرد (1998:28 ,Butler et al).

ضریب تکاثری

به طور کلی بسیاری از تحقیقات در زمینه کمک گردشگری به توسعه ناحیه­ای  مربوط به روشی است که از طریق گردشگری و هزینه­های صرف شده از طرف گردشگران در همه بخش­های اقتصادی توزیع شده و همزمان با این امر دیگر بخش­های اقتصادی را تحریک می کند و به عنوان ضریب تکاثری شناخته شده است (1989:205,Pearce). آثاراقتصادی ناشی از گردشگری به لحاظ ماهیت به اولیه و ثانویه طبقه بندی می شود. آثار اولیه مستقیم آن دسته از آثار اقتصادی بوده که اثری مستقیم از هزینه­های بازدیدکنندگان هستند ( به عنوان مثال خرید غذا و نوشیدنی توسط گردشگر در هتل). آثار ثانویه ممکن است غیر مستقیم ایجاد شده باشد، آثار غیر مستقیم آن دسته از آثاری بوده، که ناشی از درآمد اضافه تولید از طریق هزینه بیشتر مصرف کننده است ( به عنوان مثال خرید کالا و خدمات توسط هتل). بنابر این ضریب تکاثری تفریح یا گردشگری محاسبه آثار کل (آثار مستقیم بعلاوه آثار ثانویه) است که ناشی از هزینه­های اضافی گردشگری تفریح یا گردشگری است. با این تفاسیر به رغم استفاده گسترده آنان، به این نکته باید اشاره کرد که محاسبه دقیق ضریب­های تکاثری تحت بهترین شرایط، کار دشواری است. این ضرایب نیازمند مقادیر قابل ملاحظه­ای از داده های بسیار دقیق می باشد (2002:142,Hall and Page ).

میزان ضریب تکاثری گردشگران از یک منطقه به منطقه دیگر تغییر کرده و به شماری از عوامل وابسته است که عبارتند از:

- اندازه ناحیه مورد تحلیل؛

- سهم کالا و خدمات وارداتی به منطقه؛

- نرخ گردش پول؛

- ماهیت هزینه­های صرف شده توسط باز دیدکنندگان؛

-وجود محصولات و خدمات محلی مناسب؛

-الگوهای رفتاری اقتصادی هم از جانب بازدیدکنندگان و هم از جانب افراد محلی.

بدین ترتیب هر چقدر میزان ضریب تکاثری گردشگران بیشتر باشد، خود کفایی سیستم اقتصادی در تامین خدمات و تسهیلات گردشگران بیشتر است. همچنین ضریب تکاثری در سطح بالای واردات از اجتماعات کوچک و پرداخت مالیات، برای دولت ناحیه­ای و ملی را منعکس (Ibid: 143).

اشتغال

دلیل اصلی توسعه گردشگری، غلبه بر پایین بودن سطح درآمد و ارائه فرصت­های جدید شغلی و تحولات اجتماعی در جامعه است، در این خصوص گردشگری به صورت یک بخش فعال اقتصادی می تواند از عامل کار بیش از سایر عوامل استفاده کند و موجب بالا رفتن اشتغال شود (پاپلی یزدی و سقایی، 78:1385). بنابراین گردشگری یک فعالیت کاربر است. از آنجا که بسیاری از خدمات گردشگری را نمی توان با استفاده از فناوری ارائه کرد، اشتغال نیروی انسانی در این فعالیت فراوان است. از این رو توسعه گردشگری در مکان­های مختلف زمینه ایجاد اشتغال فصلی و پاره وقت را برای نیروی انسانی با تخصص و آموزش متوسط فراهم می آورد و از نرخ بیکاری می کاهد. علاوه بر ایجاد اشتغال مستقیم در گردشگری، زمینه فعالیت­های دیگر همچون کارهای ساختمانی، تعمیرات، کرایه دادن اتومبیل، دست فروشی و نظیر اینها برای افراد بومی را فراهم می آورد، هر چند اینگونه فعالیت­ها از نظر ثبات و درآمدی نا مطمئن هستند (سلطانی، 109:1374). همچنین توسعه گردشگری به طور غیر مستقیم سبب بالا رفتن اشتغال در بخش کشاورزی می شود زیرا با بالا رفتن تقاضای ناشی از ورود گردشگران، تولیدات و قیمت محصولات کشاورزی تحت تاثیر آن افزایش می یابد (بیک محمدی، 250:1379). به طور کلی سه نوع اشتغال در بخش گردشگری می توان ایجاد شود.

- اشتغال مستقیم: که منتج از مخارج گردشگران در فغالیت­های مرتبط با بخش گردشگری، مانند هزینه اقامت در هتل­ها است.

- اشتغال غیر مستقیم: که هنوز در بخش عرضه گردشگران است اما به طور مستقیم از مخارج یا هزینه­های گردشگران حاصل نمی شوداز قبیل حمل و نقل، صنایع دستی.

- اشتغال ترغیبی یا انگیزشی: که شامل اشتغال اضافی منتج از اثرات تکاثری می باشد (Mathieson and Wall,1982:77 ).

از طرف دیگر، قابلیت اشتغال­زایی بخش گردشگری به دو شکل ایجاد مشاغل پایه­ای و ایجاد مشاغل غیر پایه­ای عمل می کند. هر شغل پایه که دربخش گردشگری ایجاد می شود 5/1 شغل غیر پایه نیز در کنار خود به وجود می آورد. دلیل این قابلیت مضاعف، غیر مجرد بودن فعالیت گردشگری و وسعت زیاد خدمات مورد نیاز آن است. بنابراین بخش گردشگری به دلیل هم پیوندی با بخش­های دیگر می تواند با ایجاد مشاغل غیر پایه در کنار مشاغل پایه در زمینه­هایی مانند حمل و نقل و خدمات وابسته به آن، صنایع دستی، خدمات فروش، خدمات ورزشی، خدمات تفریحی، افزایش بازدید از میراث­های تاریخی، یادمانی و فرهنگی، مصرف محصولات کشاورزی و تولیدات دامی منطقه، آموزش و پرورش نیروی انسانی ماهر که در بخش گردشگری مورد نیاز است، تحقیق در زمینه شناسایی و توسعه جاذبه­های گردشگری، انرژی و تولیدات کالایی تحرک مستقیم به وجود آورد (رهنمایی،70:1377).

علاوه بر این از مزایای اشتغال­زایی فعالیت گردشگری می توان به موارد زیر اشاره:

- در مقایسه با سایر بخش­ها، گردشگری بابت هر سرمایه گذاری می تواند تعداد بیشتری از نیروی انسانی را به کار گیرد، به عبارت دیگر کاربرتر از سایر بخشها است و موجب بالا بردن سطح اشتغال می شود.

- از دیدگاه کیفی در خصوص تربیت نیروی کار به تخصص­های پیچیده نیاز ندارد.

- فعالیت گردشگری، موجب اشتغال افراد با مهارت­های گوناگون می شود و یکی از راههای مؤثر برای رفع مشکل بیکاری است.

-گردشگری می تواند به عنوان یکی از سریعترین راه­های باز گشت سرمایه تلقی شود (تقوایی و دیگران، 52:1283)؛

بدین ترتیب گردشگری فعالیتی بسیار کاربر می باشد و یکی از بهترین راهها برای افزایش اشتغال است و هر دلار سرمایه گذاری شده در این فعالیت اثر اشتغال­زایی بیشتری نسبت به دیگر فعالیت­ها دارد. از طرف دیگر نیاز به نیروی متخصص در آن کم بوده و اکثراٌ نیروی کار ساده و یا نیمه ماهر را به خود جلب می نماید (صباغ کرمانی، 310:1380).

بر اساس مطالعات بلیسل و هوی در نواحی بریتیش کلمبیا، بیش از 84 درصد ساکنین گردشگری را عامل ایجاد اشتغال در ناحیه می دانستند (Belsle and Hoy,1980: 89). توسان نیز در مطالعه تطبیقی خود در یورگاپ[1] ترکیه، نادی[2] فیجی، و فلوریدای مرکزی[3] امریکا، ایجاد فرصت­های شغلی از طریق گردشگری را به عنوان یکی از اثرات مثبت گردشگری ذکر کرده است ( 2002:21,Tosun). اما نتایج برخی مطالعات راجع به نگرش ساکنین محلی، حاکی از وجود پاره­ای ادراکات منفی در مورد اشتغالزایی گردشگری است. برای مثال بررسی دیذگاه ساکنین یک مقصد گردشگری در ترکیه، نشان دهنده نگرانی و اعتراض آنها در مورد میزان اشتغالزایی این فعالیت برای مردم محلی است زیرا به نظر ساکنین، نیروی کار مورد نیاز فعالیت­های گردشگری از مناطق دیگر تامین می گردد(  2002:670,Taye and Sirakaya  ).

به طور کلی اثرات سازنده اقتصادی گردشگري روستايي را می توان در زمینه­های زیرجستجو کرد

_گردشگری روستایی زنجیره­ای از فعالیت­های اقتصادی را به وجود آورده و به عنوان اهرمی برای تعداد زیادی از فعالیت­های اقتصادی عمل می کند.

_ گردشگری در نواحی روستایی، پدیده­های طبیعی را که دارای ارزش اقتصادی نیستند مورد بهره برداری قرار می دهد.

_ گردشگری روستایی تقاضا برای صنایع دستی، هنرهای سنتی و فعالیت­هایی که نیاز به نیروی کار بیشتری دارند را ارتقاء می دهد (علیقلی زاده، 33:1387).

_ متنوع سازی اقتصاد محلی خصوصاٌ در مناطقی که با مشکل بیکاری و نا کافی بودن فرصت­های شغلی مواجهه هستند.

_ تحریک اقتصاد روستایی به وسیله ایجاد تقاضا برای تولیدات کشاورزی و جذب سرمایه.

_ بهبود فراساختارهای حمل و نقل و ارتباطات به نحوی که منافعی را برای مردم محلی به همراه داشته باشد (شریف زاده و مرادی نژاد، 58:1381).

_ سوغاتی­هایی که گردشگر خریداری می کند، بیشتر از کالاهای بومی و کارهای دستی هر ناحیه می باشد، به همین دلیل توسعه گردشگری توان شگفت آوری در شکوفا سازی بخش صنایع دستی و ایجاد اشتغال در این بخش را دارد.

_تامین کننده توسعه اقتصادی ناحیه به طوریکه در اغلب موارد این صنعت نوپا از مراکز صنعتی و جمعیتی دوری می جوید و نواحی کم توسعه کشور را که از جاذبه­های توریستی بهره مند است به توسعه اجتماعی اقتصادی می رساند.

_ استفاده از درآمدهای ناشی از سرمایه گذاری­های خارجی.

- ایجاد اشتغال برای نیروی مازاد کار و ایجاد فعالیت­ها برای کار مازاد؛

- تنوع اقتصاد روستایی در کنار بخش­های اقتصادی؛

- بالا بردن سطوح درآمدی خانوارهای روستایی؛

-ایجاد تقاضا برای محصولات کشاورزی صنایع دستی و دیگر محصولات حاصل از فراوری کشاورزی (پاپلی یزدی و سقایی202:1388).   

 اثرات منفی

گر چه به طور کلی اثرات مثبت اقتصادی گردشگری مورد تأیید است ولی بسیاری از محققین معتقدند که گردشگری معمولاً هزینه­های اقتصادی جامعه میزبان نظیر افزایش قیمت کالا و خدمات، افزایش کاذب قیمت زمین، افزایش هزینه­های زندگی، برگشت کم سرمایه، فصلی بودن فرصت­های شغلی، جابجایی در اشتغال افراد بومی و منسوخ شدن برخی فعالیت­های مرسوم مانند کشاورزی و ماهیگیری در نواحی روستایی را موجب می شود (Mathieson andWll,1982:92 ). به این ترتیب یکی از تبعات منفی اقتصادی توسعه گردشگری در منطقه، اثر فوری و افزایش قیمت کالا و خدمات مختلف در منطقه می باشد. افزایش قیمت زمین به علت ایجاد تأسیسات و امکانات گردشگری باعث تغییر کاربری زمین در منطقه می شود. بر این اساس علاوه بر تغییر کاربری زمین کشاورزی و تعارض با زمین­های عمومی و منابع طبیعی منطقه، به جای بهره گیری از زمین­های موجود برای احداث اماکن خدماتی و ضروریات منطقه، تاسیس هتل­ها و تسهیلا ت گردشگری در اولویت قرار می گیرد.

در عین حال با توسعه فعالیت گردشگری در منطقه، امکان جابجایی نیروی کار به وجود می آید و ممکن است سایر صنایع و کاربری­ها با کمبود نیروی کار مواجهه شوند. مضاعف براینکه ممکن است وابستگی بیش از حد به یک فعالیت اقتصادی را سبب شده و باعث ایجاد افتصاد تک محصولی گردد. این در حالی است که موفقیت فعالیت اقتصادی در بیرون از جامعه کنترل می شود (علیقلی زاده، 34:1387).

تورم و افزایش هزینه زندگی

اگر چه مطالعات مستند بسیار محدودی حاکی از آن است که تورم ناشی از گردشگری بر جامعه میزبان اثر می گذارد، اما استدلال­های عقلی حاکی از آن است که بعضی افزایش قیمت­ها به همین علت پیش می آید. به عنوان نمونه می توان از افزایش قیمت­های خرده فروشی در طول فصل گردشگری و افزایش قیمت زمین نام برد که به افزایش کلی هزینه­های زندگی و مالیات بر دارایی­ها منجر می شود، بدین ترتیب توسعه گردشگری ممکن است اثر تورمی کلی بر جامعه میزبان بگذارد به ویژه در مراحل اولیه گردشگری و هنگامی که عرضه کالا و خدمات غالباٌ نتواند به ا­ندازه کافی پاسخگوی تقاضای فزاینده باشد (Pearce,1989:212) .قیمت خانه نیز ممکن است به طور خیلی سریع با گردشگرانی که در جستجوی خانه­های اجاره­ای برای گذران تعطیلات و یا تفریح، افزایش یابد (Ibid:212). همچنین تقاضای اضافی برای زمین، رقابت را برای خریداران بالقوه ایجاد می کند که این امر افزایش قیمت اراضی را در پی دارد. گرچه تقاضا برای هتل­های بیشتر، خانه­های دوم و تسهیلات ی تعداد تفریحی ممکن است منابع درآمدی را برای سازندگان، دلالان یا بنگاه داران و مالکان ایجاد نماید ولی ساکنین محلی مجبور می شوند به خاطر افزایش ارزش زمین برای خانه خودشان، مالیات بیشتری بپردازند (Mathison and Wall,1982:92). 

مطالعه مقایسه­ای صورت گرفته از ساکنین در گراباندن سویس حاکی از آن بود که قیمت زمین در مناطقی که دارای تعداد نسبتاٌ زیادی از خانه­های دوم بود از سال 1967 تا 1973،برابر 43 درصد افزایش یافت در صورتی که مناطقی که فاقد خانه­های دوم این افزایش فقط 8 درصد بود (Pearce,1989: 212). در چند مطالعه انجام شده، آثار منفی اقتصادی ناشی از افزایش قیمت کالا و خدمات از دیدگاه ساکنین تأیید شده است به طوری که شلدرون و وار در بررسی نگرش ساکنین به این نکته پی بردند که میزان متوسطی از پاسخ دهندگان، افزایش کالا و خدمات را به توسعه گردشگری نسبت می دهند (Sheldon and Var,1984: 44). در ارزیابی از گرایش­ها و نگرش­های ساکنین در مورد هزینه بالاتر زندگی در اثر توسعه گردشگری در شهر کوینز¹نیوزیلند مشخص گردید که 80 درصد پاسخ دهندگان این احساس را داشتند که وضعیت آنها بدتر شده است (Pearce  :212). پیزام نیز در مطالعه خود دریافت که ساکنین هزینه بالای زمین و مسکن را از آثار منفی گردشگری می دانستند (pizam,1978: 10). در یک مطالعه دیگر در ترکیه بیش از 70 درصد پاسخ دهندگان موافق بودند که گردشگری باعث افزایش هزینه زمین و ساختمان  می شود (Tosun, 2002:232). مطالعه دیگر در نواحی روستایی کلرادو حاکی از آن است که روستاهایی که دارای بالاترین توسعه گردشگری بودند، ساکنین اعتقاد داشته­اند که توسعه گردشگری قیمت حقیقی املاک را به صورت نا عادلانه­ای افزایش داده است (Longe et al 1990: 5 ,). این یافته­های متفاوت نشان می دهد که هرچند تغییر فاحش قیمت حقیقی املاک، معمولاٌ به توسعه گردشگری نسبت داده شده اما نگرشها نسبت به آثار این تغییرات بر روی جامعه میزبان، متغییر بوده و نظام مند نمی باشد. به عبارت دیگر تغییرات مورد بحث از قاعده معینی پیروی نمی کند.

---

اثرات اقتصادی گردشگری

یکی از مهمترین دلایل توجه و التفات دولت­ها به گردشگری، اثرات اقتصادی این فعالیت در توسعه و رشد ملی آنها است. گردشگری ضمن ایجاد یک سلسله فعالیت­های جدید درجامعه موجب فعال شدن سایر بخش­های اقتصادی شده و می تواند در موازنه ارزی نیز اثرات سازنده­ای داشته باشد. بخش­های حمل و نقل، مواد غذایی، سوخت و انرژی، صنایع دستی و بخش­های ساختمانی و دیگر موارد، به تبع فعالیت­های گردشگری رونق می گیرند و موجبات اشتغال و توسعه گردشگری را فراهم می آورند. از این رو برخی از کشورها گردشگری را محور اصلی فعالیت­های اقتصادی خود قرار داده و از این طریق به منافع سرشاری دست یافته­اند .

2-3-1-­ گردشگری و اشتغال

گردشگری، فعالیتی خدماتی است که نیاز به تعداد زیادی نیروی انسانی در مقایسه با سایر بخش­ها دارد. نسبت کارکنان این فعالیت در برابر مبالغ سرمایه گذاری شده، بسیار بالا است. به عبارت دیگر گردشگری، فعالیت کار طلب و اشتغال زا است. فعالیت جهانگردی افرادی را با مهارت­های گوناگون به استخدام در می آورد، و یکی از طرق مؤثر برای غلبه بر مشکل بیکاری است (بمانیان و محمودی نژاد، 22:1384) .

منافع اشتغال ناشی از فعالیت گردشگری، متعدد است ، فعالیت گردشگری مشاغل جدیدی را ایجاد می کند و افرادی را با مهارت­های گوناگون، به استخدام درمی آورد، بیشتر مشاغل در صنایع پشتیبانی، خدمات، عمده فروشی، خرده فروشی و تعداد قابل توجهی در حوزۀ سرگرمی و تفریحات می باشند. مشاغل خدماتی در زمینه فعالیت­های مربوط به هتل­ها، متل­ها، پارک­ها، اردوگاه­های گردشگری، کارگاه­های تعمیر اتومبیل و امثال آنها است.

عمده فروشی و خرده فروشی در برگیرنده مشاغلی است، که در فروشگاه­های مواد غذایی، مراکز حمل و نقل و مغازه­های مختلف صنایع دستی ایجاد می گردند. غالباً فصول گردشگری مصادف با تعطیلات جوانان است، و در نتیجه فرصتی برای اشتغال جوانان فراهم می آورد، کشورهای که به منافع حاصل از اشتغال صنعت گردشگری چشم دوخته­اند، باید تجزیه و تحلیل دقیقی از نیروی کار موجود داشته و آموزش­های لازم برای آماده سازی آنان را طراحی کنند تا امکان جذب نیروها به این فعالیت فراهم آید (قادری، 197:1383).

2-3-2-­ گردشگری و درآمد زایی

فعالیت گردشگری موجب جلب مسافران می شود، و این به نوبه خود به معنی درآمد و سود برای سازمان­هایی است که گردشگران در آنها پول خرج می نمایند. کشورها می توانند از طرق مختلف مانند کشاورزی، استخراج معادن و تولید صنعتی درآمد کسب نمایند که هر کدام ازآنها مستلزم وجود امکانات خاص و منابع است. بسیاری از جوامع می توا­نند ازطریق گردشگری کسب درآمد کنند و امکانات لازم برای گردشگری در هر کشوری به گونه­ای خاص فراهم است (بمانیان و محمودی نژاد، 23: 1384).

 مطالعات نشان داده است که هر کشوری می تواند در زمینه­ای خاص، طبقه­ای از دیدار کنندگان را جلب نموده و آنها را مشتریان جذاب خود نماید. دیدار کنندگان موجب درآمد زایی شده و هرگاه مدت اقامت آنها بیش از یک روز باشد درآمدها نیز به همان ترتیب افزایش می یابند. البته بعضی از کالاها و موادی که به گردشگران فروخته می شود، وارداتی است و به طور مستقیم درآمد زایی ایجاد نمی نماید. لیکن پولی که به شکل دستمزد، سود و یا پول کالاها و خدمات محلی، پرداخت می گردد، به جامعه سود می رساند ضمناً درآمد حاصل از گردشگری به نوبه خود باعث ایجاد درآمد بیشتر، گردش پول و نهایتاً رونق اقتصادی در منطقه می گردد (اردستانی، 85:1387).

2-3-3- درآمد مالیاتی و ایجاد امکانات

مهمترین نوع مالیات در بسیاری از جوامع، مالیات بر فروش است. اگر پولی که جهانگردان خرج می کنند زیاد باشد، درآمدهای مالیاتی نیز زیاد خواهد شد. بعضی از جوامع گردشگری را راه حلی به منظور کسب درآمد و سود مورد نیاز برای نگهداری و توسعه امکاناتی از قبیل پارک­ها، مناطق تفریحی و سایر جاذبه­های محلی یافته­اند. اینگونه تسهیلات علاوه بر استفاده گردشگری برای بهره برداری محلی نیز مفید بوده و امکاناتی برای کل مردم منطقه محسوب خواهد شد.

2-3-4- حفظ جاذبه­های گردشگری

توسعه فعالیت گردشگری در هر منطقه به حفظ و نگهداری آثار باستانی و ابنیه تاریخی و جاذبه­های طبیعی نیز منجر خواهد شد. زمانی که مراجع محلی دریافتند که آثار باستانی یا جاذبه­های طبیعی عامل درآمد زایی برای آنان به شمار می آید، در حفظ و مرمت آن می کوشند و از این طریق امکانات و منابع جامعه حفظ و حراست می شود. آگاهی از ارزش آثار تاریخی، علاقه و غرور ملی را در افراد محلی به وجود آورده و تقویت کرده و آن­ها را به صورت پاسداران این منابع در می آورد. در برخی از مناطق مردم به دلیل نداشتن تحلیل­های عمیق و بررسی­های دقیق، موقعیت خود را از جهت گردشگری نا مناسب قلمداد می کنند، در حالیکه حتی یک منطقه کویری و یک کوهستان نیز می تواند واجد جاذبه­هایی برای گروه­های خاص از گردشگران باشد. اگر دولت­ها و مراجع گردشگری، با علاقه و ذهنی خلاق به سرزمین و میحط طبیعی و امکانات تاریخی خود بنگرند مسلماً به جاذبه های بی شماری که به صورت بالقوه موجود است دست یافته­ و خواهند توانست آنها را در معرض استفاده گردشگران قرار دهند.

برنامه­های توسعه گردشگری می تواند جاذبه­ها و قابلیت­های گردشگری را کشف کرده و آن­ها را به صورت منابع سود آور اقتصادی درآورد. برنامه­های فرهنگی نیز در کنار برنامه­های فنی توسعه گردشگری، مردم منطقه را با امکانات موجود آگاه ساخته و آن­ها را برای جذب گردشگران  آماده می سازد. گردشگرانی که از منطقه باز دید می کنند و مهمان نوازی مردم را احساس می کنند، خاطره خوش خود را برای دیگران باز گو کرده و بدین ترتیب منطقه­ای که تا چندی قبل از جهت گردشگری متروک و منزوی بود به صورت قطبی برای گردشگری درآمده و منبع سرشار درآمدی برای مردم وکشور می گردد (چیذزی و دیگران،1384: 20-18).

2-3-5- توسعه صنایع دستی و فعال شدن تولیدات قدیمی

صنایع دستی یکی از عوامل جذاب گردشگران محسوب شده و آنان را به مناطق خاصی جلب می کند. با توسعه اینگونه صنایع که غالباً در همان کشور ایجاده شده، تکنولوژی و مواد اولیه آن نیز در آنجا وجود دارد، می توان به جذب بیشتر گردشگر پرداخت و هم صنعت را در مناطق عمدتاً غیر شهری فعال کرد و از هر سو بهره برد. گردشگری صنایع دستی و محصولات محلی را در فروشگاه­های بزرگ در جوار دیدنی­های تاریخی و طبیعی و یا در فرودگاه­ها، ایستگاه راه آهن و اتوبوس گرد آورده و ضمن آشنا ساختن مسافران و گردشگران با این نوع محصولات، ایجاد درآمد از این طریق را تسهیل نمایند (بمانیان و محمودی نژاد،280:1384).

 2-4- اثرات گردشگری بر نواحی مقصد

یکی از حوزه­های اصلی مورد علاقه برای جغرافیدانان و همچنین دیگر محققان گردشگری، اثرات گردشگری و تفریحات برای جامعه مقصد است (2002:225,Hall and page). روش­های متعددی برای طبقه بندی اثرات گردشگری وجود دارد که یکی از رایجترین روش­های استفاده شده، روشی که ماتیسون و وال استفاده و در آن اثرات گردشگری بر جامعه میزبان، سه دسته اجتماعی، اقتصادی و محیطی تقسیم کرده­اند (Mathison and Wall, 1982: 92  ). با توجه به جذابیت پیامدهای اقتصادی توسعه گردشگری، مطالعات اولیه طی دهه 1960، بیشتر بر آثار مثبت اقتصادی این پدیده متمرکز بوده، اما در دهه 1970 پیامدهای اقتصادی توسعه گردشگری با دید گسترده­تری مورد ارزیابی محققان قرار گرفته است. در این دوره عمدتاٌ رویکرد منفی به توسعه گردشگری حاکم بوده و به طوری که محققان غالباٌ، بر آثار منفی توسعه این فعالیت تاکید می ورزیده­اند. در دهه­های 1980 و 1990 بر اساس صاحبنظرانی مانند چین[1] تأثیرات مثبت و منفی به طور متوازن مد نظر قرار گرفت (کاظمی، 98:1385).

  تاثیر فعالیت گردشگری بر هر مقصد گردشگری به وسیله طیف وسیعی از عوامل گوناگون به شرح زیر تعین می شود

- حجم ورود گردشگران؛

- ساختار اقتصادی میزبان؛

- انواع فعالیت­های گردشگری؛

- تفاوت خصوصیات اجتماعی- فرهنگی میزبان و گردشگران؛

- ظرافت و ضربه پذیری محیط محلی (کوپر و همکاران164:1380).

---

-CHin1

رابطه گردشگري با اقتصاد ، محيط ، فرهنگ و سياست

800x600

اقتصاد و گردشگری 

   عوامل گوناگونی در میزان تأثیر گردشگری براقتصاد یک جامعه تأثیر دارند.

عمده­ترین این عوامل عبارتند از:

· کیفیت امکانات و جاذبه­های گردشگری.

· اشتغال خارجی­ها در بخش گردشگری.

· میزان مدت از سال که جاذبه­ها آماده پاسخگوئی به تقاضا برای بازدید هستند.

· میزان ستانده از پرداخت­ها و هزینه­ها برای گردشگری.

· درجه مالکیت ملیت­های خارجی.

· میزان توان اقتصادی منطقه مقصد.

· توسعه اقتصادی منطقه مقصد.

· میزان و حجم پرداخت­ها و هزینه­ها برای گردشگری.

· میزان دخالت دولت در توسعه و بهبود زیرساخت­ها و ایجاد انگیزه برای بازدید.

پیامدهای بالقوه منفی

· حضور گردشگران موجب افزایش شاخص قیمت کالاها و خدمات در شهر یا روستای مورد بازدید می­گردد.

· تعارض بین عرضه و تقاضای زمین که مشکل تقسیم منابع به نحو  عادلانه را ایجاد می­کند، ممکن است بین تقاضای گردشگری و منافع ساکنین شهر یا منطقه مورد بحث تضاد ایجاد نماید.

· توسعه گردشگری ممکن است باعث افزایش قیمت املاک محلی شود.

· در صورتیکه توسعه گردشگری منحصر به مناطق جغرافیایی خاص از کشور شود. عدم توازن اقتصادی مناطق را به دنبال خواهد داشت.

· یکی دیگر از اثرات جانبی توسعه گردشگری علاوه بر افزایش سریع قیمت زمین در منطقه پذیرای گردشگر، تغییر ملیت مالکان این زمین هاست.

· جنبه منفی دیگر، بخصوص در کشورهای در حال توسعه، حضور سرمایه گذاران خارجی برای مشارکت­های سرمایه­گذاری در توسعه گردشگری است.

· توسعه گردشگری موجب جابجائی در اشتغال افراد بومی می­گردد.

· ایجاد فشارهای تورمی با تزریق پول بر اقتصاد جامعه و افزایش درآمد مردم.

پیامدهای بالقوه مثبت

· گردشگری نه فقط بعنوان یک منبع درآمد ارز خارجی مهم است بلکه یک عامل مهم در استقرار منابع گوناگون و توسعه مناطق کمتر توسعه یافته به شمار می رود.

· گردشگری نقش قابل توجهی در توسعه و اتقاء شاخص­های توسعه در مناطق در حال توسعه دارد.

· سرمایه­گذاری در گردشگری موجب توسعه سایر بخش­ها نیز می­شود.

· تزریق پول و ارز به جامعه و کمک به بهبود تراز پرداختها.

· تسریع جریان پول در اقتصاد جامعه.

· گردشگری معمولاً دسترسی به خدمات را برای ساکنان جامعه که قادر به ایجاد سایر خدمات از جمله امکانات ورزشی، خدمات اغذیه و ... نیستند راسهل می­کند

· تقویت بنیۀ اقتصادی منطقه.

 

گردشگری مطلوب

   از نقطه نظر کارشناسان اقتصادی گردشگری مطلوب آن است که میزان درآمد و ارز وارد شده به منطقه و کشور بیشتر از میزان ارز و پول خارج شده باشد و با حداقل تعداد گردشگر ورودی، حداکثر درآمد حاصل گردد به عبارتی هزینه سرانه هر گردشگر وارد شده به منطقه بیشینه باشد. از این رو از نقطه نظر اقتصادی همواره تأکید بر پذیرش گردشگر از کشورهای با وضع اقتصادی بهتر است.

از نقطه نظر برنامه­ریزان منطقه­ای بدست آوردن منافع اقتصادی برای منطقه هدف اصلی نیست، بلکه توزیع مناسب درآمد، توزیع مناسب فرصتهای شغلی، هدایت منافع بسیور مردم محلی، کاهش نابرابری و بطور کلی استفاده از فعالیت گردشگری برای هدایت هر چه بیشتر منطقه به سوی تعادل و توازن مطرح می­باشد (معصومي،1385، ص19) .

محیط و گردشگری

   ارتباط محیط و فعالیت گردشگری بدین گونه است که:

ـ بسیاری از اشکال و پدیده­های محیطی جاذبه­هایی برای گردشگری هستند.

ـ امکانات و زیرساخت گردشگری بر روی محیط ایجاد می­گردند.

ـ توسعه گردشگری و استفاده گردشگر از یک ناحیه می­تواند اثراتی بر روی محیط داشته باشد.

در صنعت گردشگری محیط (اعم از طبیعی و مصنوعی) نه تنها بستر فعالیت گردشگری است بلکه جاذبه نیز می­باشد. برخی از اشکال و پدیده­های محیطی که جاذبه­هایی برای گردشگران هستند خود به دو دسته عمده تقسیم می­شوند. جاذبه­های محیطی طبیعی و دیگر جاذبه­های محیطی فیزیکی مصنوع بشر همانند شهرها و عناصر آن و آثار تاریخی و کهن.

در این میان مناطقی دارای اهمیت هستند که یکی از سه ویژگی ذیل را دارا باشند:

- مناطق طبیعی که به خاطر ایجاد پارکهای محلی، جنگل و مناطق حفاظت شده، باقی مانده­اند.

- مناطق طبیعی که بخاطر انجام توسعه منطقی (آمایش سرزمین) حفاظت شده­اند.

- مناطق طبیعی که به واسطه گونه­های گیاهی و جانوری خاص زیستگاه­های خود منحصر به فرد هستند و بخاطر یک یا هر دو دلیل فوق حفاظت شده­اند.

در سالهای 8 – 1977 مطالعه­ای بر روی فشارهای وارده بر محیط انجام شده و چهار گروه عمده فعالیت­های ایجاد کننده فشار بر محیط که تغییرات را در محیط ایجاد می­کنند چنین دسته­بندی شده­اند: تولید زباله­ها، فعالیت­های گردشگران، اثرات جمعیتی و عوامل تغییر در پایداری محیط.

گردشگری دارای پیامدهای بالقوه منفی و مثبت بر روی محیط طبیعی و محیط مصنوعی بشر می­باشد که برخی از آنها عبارتند از:

پیامدهای بالقوه منفی

· تولید زباله، آلودگی آبها از فاضلاب تصفیه نشده، اضافه نمودن غذا و مواد خارجی، نشت مواد نفتی از قایقها.

· آلودگی هوا، آب، صدا و منظر.

· از هم گسیختگ اکولوژیکی.

· ایجاد تاسیسات فیزیکی گوناگون و به زیر ساخت و ساز رفتن اراضی کشاورزی.

· بروز مشکلات کاربری زمین مانند: توسعه نواری یا خطی فروشگاه­ها در طول جاده­های نزدیک جاذبه­ها.

· ظهور و وفور ابنیه با طراحی و کیفیت بصری بد و نامناسب.

· آلودگی و شلوغی ترافیک سواره و پیاده.

پیامدهای بالقوه مثبت

· نوسازی ساختمانها و آثار و سایت­های تاریخی موجود.

· تغییر نوع استفاده از ساختمانهای قدیمی براساس نیازهای جدید بعنوان نمونه: (تبدیل حمام به سالن پذیرایی)

· ایجاد انگیزه و اقدام­ برای برنامه­ریزی و مدیریت مناسب محیط طبیعی.

· حفاظت دائم و مستمر محیط.

· بهبود پرداخت­ها برای حفاظت از سایت­های باستانی و بناهای تاریخی و بخش­های با ارزش معماری

· گردشگری استفاده از زمین را در اراضی که از لحاظ کشاورزی در حاشیه قرار دارند و قادر به استفاده بلندمدت برای پوشش گیاهی نیستند بهتر می­کند.

· توسعه زیرساخت ها. و...

گردشگری مطلوب

تمامی فعالیت­های گردشگری در محیط بوقوع پیوسته و یا به نوعی به محیط زیست انسان وابسته می­باشند. از اینرو فعالیت گردشگری و محیط دو  پدیده جدایی ناپذیر هستند که تبعاً دارای اثراتی متنوع بر روی هم خواهند بود. نوع و بزرگی اثر بستگی به شدت و گستردگی فعالیت گردشگری در محیط و ظرفیت پذیرش محیط دارد. از نظر متخصصان محیط زیست گردشگری مطلوب آن نوع از گردشگری می­باشد که پیامدهای منفی آن بر محیط در حداقل میزان ممکن و پیامدهای مثبت آن در حداکثر میزان ممکن باشد. این نوع رابطه گردشگری و محیط داشته و به حفاظت هر چه بیشتر محیط در برابر صدمات احتمالی منتهی می­گردد. متخصصان محیط زیست نه تنها به کاهش و تحدید رابطه گردشگری و محیط معتقد نیستند بلکه به گستردگی آن با ملاک قرار دادن ظرفیت پذیرش محیط و ملاحظات زیست محیطی تاکید دارند (معصومي،1385، ص43) .

فرهنگ و گردشگری

فرهنگ جامعه گردشگری از دو جنبه قابل بحث می­باشد.

- تاثیر فرهنگ و جامعه بر یکدیگر و تاثیر فرهنگ و جامعه برگردشگری

- تاثیر گردشگری بر فرهنگ و جامعه.

اثر فرهنگ و جامعه بر گردشگری

   تئوری نفوذ فرهنگی بر فرهنگ دیگر فرض می­کند که وقتی دو  فرهنگ روبرو می­شوند فرهنگ نافذ بر دیگری حاکم می­شود و نتیجه آن ایجاد تغییراتی در فرهنگ ضعیف­تر است. نام دیگر آن "تسلط فرهنگی" است و بیشتر موقعی ظاهر می­شود که فاصلۀ طبقه اقتصادی مابین جامعه میزبان و مهمان بیشتر باشد.

   گفته می­شود که در میان روندهای اساسی فرهنگی که بر دهه پایانی قرن بیستم سایه افکنده است، دو روند جهان گرائی وبوم گرائي از اهمیت خاصی برخوردار است، جهان گرائی بعنوان نیروی سهمگین از یک سو با نوعی چیرگی­طلبی و برتری نظام مسلط جهانی همراه است و از سوی دیگر صورت­بندهای جدیدی از فرهنگ، آموزش، اقتصاد، نظام اجتماعی و شبکه ارتباطی یکپارچه و بهم پیوسته بوجود آورده است.

بوم گرائی که ظاهراً وجه متعارض روند اول است، به تاکید بر سطوح محلی فرهنگ، گریز از یکپارچگی و تمرکز تصمیم­گیری، سمت و سوئی تازه  در توجه به قابلیت­ها و رهیافت­های فرهنگ بومی دارد. در این روند نیز وجوه متعارضی از رویکردهای افراطی به سنن، آداب " ناحیۀ خاص" تا افزایش قدرتهای محلی و "تمرکز کززدائی (بی­تعصبی)» دیده می­شود.

   مقوله­ گردشگری درون مرزی اگر از این جنبه مورد بررسی قرار گیرد می­تواند پاسخ مناسبی به ضرورتهای ناشی از روند دوم کنترل دامنه­های نفوذ  روند نخست باشد. در حقیقت مفهوم "هویت"، عنصر زنده و باز تولید شده­ای است که با رویکرد اصولی به زاد و بوم رشد می­یابد و نمود شایسته خود را از طریق رسانه­های جمعی عرضه می­کند.

تاثیر گردشگری بر فرهنگ و جامعه

   سه گونه از فرهنگ که به خاطر گردشگری با هم تماس پیدا می­کنند عبارتند از:

- فرهنگ گردشگر: فرهنگی است که تیپ گردشگری را دارد و گردشگران به روش­های خاصی که برای رعایت مقررات در کشور میزبان حاکم است، عمل نمی­کنند. قانون شکن هستند. در حالت استراحت می­باشند و می­خواهند مطابق میل و زندگی خود در جامعه میزبان زندگی کنند.

- فرهنگ میزبان: فرهنگ میزبان ان بخش از فرهنگ است که در معرض دید گردشگر قرار می­گیرد. میزبان تمامی فرهنگ خود را در معرض دید قرار نمی­دهد چرا که یک سلسله ارزشها و خواسته­های اجتماعی فرهنگی دارند.

- فرهنگ­های وارداتی و فرهنگ باقی مانده: در بیشتر موارد تمامی جنبه­های فرهنگ ملل میهمان برای فرهنگ کشور میزبان مناسب به نظر نمی­رسد در نتیجه میزبان از عوامل و یا عناصر فرهنگی دیگران را خواسته و یا ناخواسته­ جذب می­نماید که می­توان آن را فرهنگ ناشی از گردشگری نامید که گاه از کشور بخصوص نیز به سرزمین­ منتقل می­شود.

   بدیهی است فرهنگ وارداتی از نوع منفی از فرهنگ میزبان، اثرات سوء و نابسامانی­های اجتماعی در پی خواهد داشت که بعضی از آنها بسیار خطرناک، هرج و مرج آفرین و بهم زننده نظم اجتماعی خواهند گردید.

اهمیت و پیامدهای بالقوه فرهنگی – اجتماعی گردشگری

پیامدهای بالقوه منفی

· بیان و انتقال بد فرهنگ و آداب و رسوم منطقۀ بازدید شده توسط جهانگردان به مردم خود

· پوشش نامناسب

· جریحه­دار نمودن احساسات بومی مردم بازدید شونده.

· افزایش کم سابقه بیماری­های غیرمعمول در کشورهای جهانگردپذیر.

· آسیب دیدن ابنیه و آثار تاریخی: استفاده بیش از حد آثار تاریخی برای بازدید جهانگردان موجب فرسایش و از بین رفتن آثار مذکور می­شود.

· به جا ماندن فرهنگ گردشگران، عادات و آداب خاصی که بر مردم میزبان اثر می­گذارد. نحوه لباس پوشیدن، رفتار، چگونگی غذا خوردن و معاشرت کردن بتدریج الگوی جدیدی را در کشور میزبان شکل می­دهد که ممکن است منجر به تعارض فرهنگی گردد. مشکلات مواد مخدر و فحشاء.

پیامدهای بالقوه مثبت

·  توسعه روابط فکری، فرهنگی، هنری و اجتماعی بین افراد کشورهای صادر کننده گردشگر و افراد پذیرای گردشگر.

· گسترش مبادلات و همکاری بین­المللی و تقویت همبستگی میان مردم جهان.

· شناخت مردم از فرهنگ و تمدن کشورهای دیگر.

· رقابت برای فعالیت گردشگری.

· تشدید رقابت بین شرکتها و سازمانهایی که در این زمینه فعالیت می­کنند.

· تشدید علاقه به تجدید حیات زبان محلی و کاربرد بیشتر این زبان.

· نرم شدن موضع مردم ساکنان شهر یا کشور میزبان برای پذیرفتن و یادگیری زبانهای دیگر به منظور برقراری ارتباط بیشتر با گردشگران.

· افزایش درآمد و بهبود کیفیت زندگی جامعه میزبان.

گردشگری مطلوب

   هدف برنامه­ریزان و دست­اندرکاران فرهنگی از بهترین وضعیت گردشگری بین جوامع گوناگون، بیشینه نمودن تاثیرات مثبت و کمینه نمودن تاثیرات منفی متقابل جوامع بر یکدیگر است. در این نوع گردشگری جامعه میزبان و میهمان بیشترین تاثیرات مثبت را برای هم خواهند داشت و اثرات منفی در حداقل ممکن قرار دارند و ارتباط بین آنها نه تنها صدمه­ای به جامعه نخواهد داشت بلکه به فربه شدن فرهنگ و غنای آن منتهی می­گردد (معصومي،1385، ص55) .

سیاست و گردشگری  

   گردشگری همانند پلی است که ملت­ها را با دیگر ملل جهانی مرتبط می­سازد. چگونگی اوضاع و احوال عمومی، سازمان کشوری و تشکیلات رهبری هر مملکت از یک سو و تبلیغات و تسهیلات و اقداماتی که دول برای رفاه و جلب گردشگران فراهم می­سازند رابطه بین گردشگری و سیاست را از سوی دیگر، آشکار می­سازد. امنیت، آسایش، نحوه رفتار مقامات رسمی و نحوه برخورد و رفتار عموم مردم با بیگانگان، نحوه پذیرش  و نوع تسهیلات، نوع تاسیسات، نوع حکومت، آزادیهای فردی و اجتماعی در سیستم اعمال قوانین مملکتی، وضع و موقعیت جغرافیایی، سابقه تاریخی و باستانی، وضع موجود اقتصادی و سیاسی و نوع مقررات امور گردشگری و قوانین گمرکی و ویزا با گردشگری رابطه مستقیم دارد. در این میان نظام اداری بعنوان برترین اهرم اداره سیاسی حکومت و اجرا کننده قوانین و مقررات ملی، از عوامل تاثیرگذار بر میزان جلب گردشگران و در نتیجه جذب درآمدهای گردشگری است.

 

نقش دولت در گردشگری

   دولت به دلایل گوناگون در گردشگری دخالت می­کند:

- ایجاد تعادل منطقه­ای در پهنه جغرافیائی و تامین درآمد و توزیع متعادل ثروت.

- حمایت از بخش گردشگری.

- پیشبرد توسعه اقتصادی و ایجاد یک محیط با ثبات اقتصادی.

- حفظ و تداوم روابط بین ملل براساس قانون اساسی.

- برقراری امنیت گردشگران در زمان ورود به کشور، خروج از کشور و در دوره زمانی اقامت در داخل کشور.

- تامین سایر هدفهای سیاسی از جمله: جلب اعتماد جهانی، کسب حیثیت برای حکومت و تبلیغ مبانی ایدئولوژیکی خود.

- دخالت دولت در گردشگری در سه سطح بین­المللی، ملی و محلی صورت می­گیرد

- دخالت دولت در سطح بین­المللی بیشتر در قالب عضویت در مجامع بین­المللی، قرارداد تجارت و روابط حسنه با دیگر دول می­باشد.

- در سطوح ملی، دولت در چهار فعالیت عمده " ورود و خروج گردشگران از مرزها"، " برنامه­ریزی و سیاست­گذاری"، " ایجاد ساختارهای زیربنائی و توزیع منابع در سطح ملی"، "بازاریابی" در این بخش دخالت دارد.

- در سطوح محلی نیز قوانین و مقررات دولتی اهمیت زیادی پیدا می­کند. از جمله "صدور مجوز فعالیت به افراد و سازمانها"، "اعمال قوانین و مقررات در مورد رعایت اصول ایمنی"، "بهداشت و اشتغال و نظارت بر فعالیت­ها" و "اعمال کنترل بر فرایند ساختمان­سازی، محل ساختمان و قوانین مربوط به منطقه­بندی و طرح ساختمانها".

   اکثر کشورها سازمان خاصی را برای دخالت در گردشگری تعیین می­کنند که به شکل عمده نمود پیدا می­کند الف) وزارت جهانگردی یا یک سازمان در سطح عالی ب) سازمان یا دفتر دولتی در درون یک وزارتخانه ج) سازمان نیمه دولتی.

نقش بخش غیر دولتی در گردشگری

   سازمانها و نهادها غیردولتی گرایشات مردم را نشان می­دهند و به طرق گوناگون در صنعت گردشگری دخالت می­کنند:

- عضویت در جلسات شورا  برای توسعه گردشگری در تمامی سطوح  شامل ارزیابی و اظهارنظر در سطوح شامل ارزیابی و اظهارنظر در سطوح منطقه­ای، سایت­های ویژه، طرحهای توسعه و طرحهای کاربری اراضی.

- تشویق و پشتیبانی توسعه مناسب گردشگری و مقاومت در برابر توسعه نامناسب.

- زمینه­سازی مشارکت ساکنین محلی در انجام تحقیقات و گردآوری اطلاعات.

- به عهده گرفتن آموزش عمومی در زمینه اهمیت اقتصادی گردشگری، ضرورت حفاظت محیط زیست، نحوه رفتار  با گردشگری.

گردشگری مطلوب

   از نقطه نظر سیاستمداران و متولیان امور سیاسی، گردشگری مطلوب آن نوع از گردشگری است که به امنیت ملی صدمه­ای وارد ننموده و به توسعه و تقویت روابط حسنه متقابل بین ملت­ها و دولتها بیانجامد.

در هر کشوری و بخصوص در کشور ما تنوع زبانی، قومی و قبیله­ای، فرهنگی، نژادی و دینی وسیعی به چشم میخورد. گردشگری درون مرزی باید وحدت و همگونی هر چه بیشتر بین اقوام و مردم را حفظ نموده و از افتراق مردم بپرهیزد.

   چه در گردشگری درون مرزی و چه در گردشگری برون مرزی، حفظ حقوق هر دو گروه میزبان و میهمان بسیار اساسی میباشد. حفظ استقلال، آزادی و احترام به طرف مقابل از ضروریات بوده و رواج و رشد گردشگری بدون حصول و یا حتی نزدیکی به این نتایج نه تنها مورد قبول نمی­باشد بلکه هرگز حمایت نخواهد شد.

   برای هدایت توسعه فعالیت گردشگری مشارکت همه جانبه بخش­ها اعم از دولتی، عمومی و خصوصی ضروری است. در این میان مشارکت و حمایت مردم نقش بسزائی دارد.

   فن­آوری اطلاعات در بخش گردشگری نیز بر توان برنامه­ریزان در پیش­بینی و استفاده از تکنیک­های متنوع می­افزاید و در موفقیت آن موثر خواهد بود.

   با گذشت زمان و طرح تئوری­های "جهانی شدن"، " جامعه مدنی" و" گفتگوی تمدن ها"، این صنعت اهمیت بیشتری یافته و رسالت سنگین­تری بر عهده دارد.

   نوع جدیدی از گردشگری الکترونیک اخیراً در امریکا و اروپا مطرح گردیده که شاید بتوان آن را مسافرت الکترونیکی نامید. این نوع گردشگری علاوه بر تاکید به برخورداری از تمام امکانات فن­آوری اطلاعات در برنامه­ریزی و مدیریت بخش به ابتکار جدیدی نیز تاکید دارد. ابتکاری که با اتکاء به آن بازدید (ارائه کالا) از طریق امکانات الکترونیک و محمل­های اطلاعاتی (شبکه، اینترنت، سی دی و...) ممکن شده است. به نحوی که براساس آمار منتشر از سوی کمیسیون گردشگری کانادا، یک چهارم مردم  کانادا و 35 درصد از خانواده­های آمریکایی سفر اینترنتی می­کنند. (سال 2003) این تحول تا حدودی به کاهش و تغییر در هزینه­ها، حذف بعد مسافت، زمان و نیاز به برخی خدمات منجر شده و بطور جدی به تغییر در الگوی موجود در جریان عرضه و تقاضا منتهی می­گردد. اهمیت حذف مسافت و زمان در گردشگری به اندازه­ای میباشد که پیش­بینی میشود در آینده چهره کنونی گردشگری تغییر یافته و تغییراتی نیز در الگوها و مفاهیم موجود در برنامه­ریزی و مدیریت گردشگری ایجاد گردد. یکی از مهمترین این تغییرات، تحول در بازدید از ابنیه، اشیاء و میراث باستانی خواهد بود(معصومي،1385، ص79).

 

 

 

 

 

انواع عمده گردشگری و گردشگری روستایی

انگیزه و هدف نیز می تواند عاملی برای مسافرت باشد. مجموعه چنین عواملی به همراه نیازها و اهداف دیگر انسان اشکال متنوعی از مسافرت­های توریستی را به وجود می آورند، که عبارتند از :

2-2-2-1- گردشگری تفریحی و استراحت

این نوع گردشگری شامل افراد یا گروه­هایی است که جهت استفاده از تعطیلات، تفریح، استراحت، استفاده از آب و هوای  گرمتر یا خنکتر از محل اقامت خود به مسافرت می روند. محیط آلوده و یکنواخت شهرهای امروزی، موجب فرسایش روحی و جسمی انسان می شود و بدیهی است که این امر در بازده کار او بسیار مؤثر است، بنابراین گرایش به ایجاد تنوع در محیط زندگی و فرار از فضای پر تنش شهرمعاصر از یک سو و عشق انسان به تحسین زیبای­های طبیعت، ا و را به ترک محیط کار و زندگی دائمی خود وا می دارد (محلاتی، 11:1380).

2-2-2-2- گردشگری درمانی

این نوع شامل افراد و گروه­هایی هستند که برای استفاده از تغییر آب و هوا با هدف پزشکی و درمانی، استفاده از آب­های معدنی، گذراندن دوران نقاهت و نظایر آن اقدام به مسافرت می کنند.

2-2-2-3- گردشگری فرهنگی

این نوع گردشگری برای آشنایی با مواریث فرهنگی و هنری و آداب و رسوم، بناها و آثار تاریخی، هدف­های آموزشی، تحقیقاتی، و پژوهشی صورت می گیرد.

2-2-2-4- گردشگری اجتماعی

در این نوع گردشگری عمدتاٌ هدف­های اجتماعی، مردم شناسی، جامعه شناسی، دیدار دوستان، خویشاوندان و امثال آنها مورد نظر است.

2-2-2-5- گردشگری ورزشی

هر نوع مسافرتی که به منظور فعالیت­های ورزشی باشد گردشگری ورزشی نامیده می شود مانند اسکی، پیاده روی، کوه پیمایی، کوه نوردی، شکار و ... (رضوانی، 19:1382).

2-2-2-6- گردشگری زیارتی

بدون تردید یکی از مهمترین و کهنترین عوامل و انگیزه­های مسافرت انسان باورهای مذهبی و احساسات دینی بوده است. اساساٌ انسان از ابتدای تاریخ خود مکان­هایی را مقدس می دانسته است و به منظور تأمین نیازها و خواسته­های روحی، روانی و مادی خود و از ترس بلایای طبیعی و غیر طبیعی که زندگی ا­و را تهدید می کرده، به دیدن و زیارت آن مکان­های مقدس می رفته است (محلاتی، 12:1380).

2-2-2-7- گردشگری تجاری

مهمترین مسافرت­هایی که تحت این عنوان صورت می گیرد عبارتند: از سفرهایی که افراد برای شرکت در بازارهای مکاره و نمایشگاه­های کالا و صنایع و سرکشی و بازدید از تاسیسات کارخانه­ها و نظایر آن می نمایند.

2-2-2-8- گردشگری سیاسی

مسافرت به منظور شرکت در اجلاس و مجامع بین المللی کنگره و سیمنارهای سیاسی، جنبش­های ملی و مذهبی، مراسم ویژه سیاسی مانند تدفین رهبران و شخصیت­های سیاسی، پیروزی رهبران و احزاب و به حکومت رسیدن آنها و نظایر آن گردشگری سیاسی خوانده می شود (رضوانی، 12:1382).

2-2-2-9- طبیعت گردی یا اکوتوریسم (Ecotourism)

طبیعت گردی یک واژۀ و مفهوم نسبتاٌ جدید است که از کلمه یونانی Oikos گرفته شده است که به معنی خانه است و اولین بار در سال 1996 توسط هکتورسیالوس لاسکوریان مشاور مخصوص بوم گردی در سازمان حفاظت جهانی [1](I U C N) مطرح گردید (بهرامی و دیگران37:1382 ). اکو توریسم نوعی توریسم است که ضمن حفاظت از منابع طبیعی، رفاه و آسایش و ارزش­های اجتماعی مردم محلی را نیز حفظ می کند. همچنین مجمع طبیعت گردی در سال 1991 اکوتوریسم را اینگونه تعریف کرد که :

سفر مسؤلانه به نواحی و عرصه­های طبیعی با رویکرد حفاظت از محیط زیست و حمایت از رفاه مردم محلی است (همان منبع، 35). اکو توریست­ها بسته به انگیزه سفر خود دو گروه سنی را شامل می شوند، گروهی که از طبیعت گردی به دنبال ماجراجویی، دیدار از سرزمین­های بکر و فعالیت­های ورزشی هستند که سنی کمتر از 40 سال دارند و گروه دوم با هدف لذت بردن از طبیعت به تفریح و سرگرمی و دیدار از حیات وحش به مسافرت می روند و در محدوده سنی 35 تا 54 سال قرار دارند (رضوا نی، 24:1380 ).

علاوه برانواع گوناگون گردشگری مورد اشاره در بالا که به نوبه خود در موقعیت­های مختلف جغرافیایی می توانند وجود داشته باشند، انواع خاصی از گردشگری در نواحی روستایی هم انجام می گیرد که مهمترین آنها عبارتند از:

-گردشگری طبیعی، که عمدتاٌ در تعادل با جاذبه­های اکولوژیکی قرار دارد؛

-گردشگری فرهنگی، مرتبط با فرهنگ، تاریخ و میراث فرهنگی و باستانی مردم روستایی می باشد؛

-گردشگری دهکده­ای، که در این نوع گردشگری بازدیدکنندگان در خانوارهای دهکده زندگی نموده و در فعالیت­های اجتماعی و اقتصادی روستا مشارکت می کنند؛

-اگروتوریسم یا گردشگری کشاورزی که گردشگری بدون ایجاد پیامدهای منفی روی اکوسیستم مناطق میزبان با فعالیت­های سنتی کشاورزی در تعامل هستند و در آن مشارکت می کنند (شریف زاده و مردانی نژاد، 54:1381).  

---

مفهوم و تعریف گردشگری روستایی

 اندیشه پایه گذاری گردشگری روستایی به منظور بازدید مناطق روستایی که شامل اهداف تفریحی می شد، در ابتدا در اثر صنعتی شدن و شهر نشینی سریع جوامع طی قرن نوزرهم در کنار عواملی چون توسعه حمل و نقل، افزایش درآمد و اوقات فراغت پدید آمد و این امکان را ایجاد می کند که تعداد افراد بیشتری از حومه شهرها دیدن کنند، اساساٌ تحول تدریجی جامعه از شکل روستایی به سبکی که عمدتاٌ شهری بود عامل اصلی توسعه گردشگری روستایی است (شارپلی، 41:1380).

گردشگری روستایی امروزه یکی از مردمی ترین اشکال گردشگری محسوب می شود. بر اساس گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی [1](OECD) در ایالات متحده امریکا در سال 1992 بیش از 70درصد جمعیت از انواع تفریحات روستایی و محیط­های کشاورزی برخوردار گردیده­اند (شارپلی،5:1380).  این درصد در سال 2004 به 76 درصد رسیده است. این در حالی است که گردشگری روستایی می تواند موجب رشد اقتصادی و تنوع فعالیت­ها از یک سو و ایجاد اشتغال و درآمدزایی برای ساکنان روستایی با جذب مازاد نیروی انسانی از دیگر سو گردد و یکی از فرصت­های توسعه همه جانبه روستایی محسوب شود (پاپلی یزدی،201:1388).

روستاها بنا به ماهیت خویش متناسب با ساختار فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، به ویژه محیط جغرافیایی و چشم انداز ها و جاذبه­های تفریحی و توریستی دارای سازماندهی درونی و کالبدی ویژه­ای در زمینه نوع یا شیوه زندگی معنوی و مادی خود می باشند. چنین ساختار یا سازماندهی، اثرات و پیامدهای خودش را نیز بر چهره زمین چه در بخش مساکن، چه در بخش مزارع، باغات، بیشه زارها، چشمه­سارها و رودخانه­ها و مناظر طبیعی و زیبای آن می بخشد که مورفولوژی و چشم اندازهای فرهنگی – توریستی سکونتگاه­ها و باغات و کشتزارهای روستا را تشکیل می دهد (رضوا­نی، 104:1382).

گردشگری روستایی دارای اشکال متعددی است و به همین دلیل ارائه تعریفی جامع و دقیق از این نوع گردشگری دشوار است. به طوریکه آکار و دیگران گردشگری روستایی را شامل فعالیت­ها و جاذبه­هایی می دانند که در مزارع، طبیعت، ماجراجویی، ورزش، سلامتی، آموزش و پرورش، هنر و آثار قدما می توان یافت. همچنین پدفورد این مفهوم را به زندگی گذشتگان و آثار و احوال آنها مانند فولکلور و آداب و رسوم روستایی، سنتهای خانوادگی و محلی، ارزشها و اعتقادات و آثار عامیانه تعمیم می دهد ( Macdonald et al 2003: 4).

در سال 1986 کمیسیون جامعه اروپایی گردشگری روستایی را این چنین تعریف کرد:

" گردشگری روستایی تنها کشاورزی نیست، بلکه همه فعالیت­های گردشگری در مناطق روستایی را در بر می گیرد" (شارپلی، 11:1380).

گردشگری روستایی عبارت است از فعالیت­ها و گونه­های مختلف گردشگری در محیط­های مختلف روستایی و پیرامون آنها که در بر دارنده آثار مثبت و منفی برای محیط زیست روستا  انسان و طبیعت است (همان منبع:12).

در پی این تعریف نیلسون معتقد است که مرز بین گردشگری کشاورزی و گردشگری روستایی تا حدی مبهم است و آن را زیر مجموعه­ای از گردشگری روستایی می دانند. کلارک حتی دقیق تر به مسئله می نگرد بطوریکه مدعی است بین گردشگری روی مزراع و گردشگری کشاورزی نیز تفاوتی وجود، بدین صورت که وقتی منازل از محیط کشاورزی جدا باشند آن را باید گردشگری کشاورزی دانست در حالی که در گردشگری روی کشتزار، محیط کشاورزی و همه ماهیت آن در تولید به هم آمیخته و مرتبط هستند (  2003:3 ,Fleischer  et al ). در نهایت تورناک در تعریف گردشگری روستایی، آن را شامل تمام مظاهر و نمودهایی می داند که در نواحی روستایی شایسته و در خور اوقات فراغت باشند ( 2003:4: ,Macdonald et al).

گردشگری روستایی در کشورهای مختلف دارای معانی متفاوتی است که در این قسمت به چند نمونه آن اشاره می شود.

در کشور فنلاند، گردشگری روستایی به اجاره دادن کلبه­های روستایی به بازدیدکنندگان یا تدارک خدمات مورد نیاز آنها در نواحی روستایی اطلاق می شود.

در مجارستان اصطلاح مخصوص گردشگری دهکده­ای رایج است و شامل خدماتی چون اسکان ارزان در مناطق روستایی می باشد و ارتباطی با فعالیت­های کشاورزی و سایر فعالیت­های روستایی ندارد.

در اسلوونی، جبهه مهم گردشگری روستایی همانا به زندگی بازدیدکنندگان در خانوارهای کشاورزی بر می گردد، جایی که گردشگران به عنوان مهمان با خانواده کشاورز زندگی می کنند و یا در مهمانخانه محلی سکنی می گزینند و برای تهیه غذا و سایر خدمات با خانوار کشاورز فعالیت می کنند.

در هلند گردشگری روستایی به اردو زدن گردشگران در مزارع با خدمات و فعالیت­های جانبی، شامل دوچرخه سواری، قدم زنی، اسب سواری و ... در این نواحی مرتبط است.

در یونان از عمده خدمات تدارک دیده شده توسط مردم محلی، خوابگاه و صبحانه است، همچنین اسکان گردشگران در اتاق­هایی صورت می گیرد که طبق رسوم محلی تزیین و تهیه شود (شکری،1383: 30 ).

2-2-1- گردشگری روستایی را می توان از دو منظر مختلف مورد توجه قرار داد

از یک سو محیطهای روستایی و پیرامون آنها این فرصت را مهیا می کنند تا گردشگران فارغ از هیاهوی شهری و سیطره فناوری در بطن سنتی روستا زمانی را به فراغت بگذرانند و از دیگر سو درکنار آن اقتصاد روستایی وابسته به زمین می تواند راه­های تنفس دیگری را نیز تجربه کند. هرچند گردشگری راه حلی برای تمامی مشکلات نواحی روستایی محسوب نمی شود،  با اینحال یکی از شیوه­هایی است که می تواند آثار اقتصادی مهمی داشته باشد و به نوعی می تواند به کند شدن روند تخلیه سکونتگاه­های روستایی و جریان مهاجرت جمعیت روستایی کمک کند.

---

گردشگری روستایی

800x600

   گردشگری روستایی فعالیتی چندوجهی است که در محیط خارج از شهر صورت می­گیرد، و به گردشگران ماهیت زندگی روستایی را نشان می­دهد.گردشگری روستایی در چشم­اندازهای کشاورزی قرار گرفته و در محدودۀ کاربری زمین و فرهنگ­های انسانی، کنش متقابل بین زمین و انسان­ها را ایجاد میکند.

   به اعتقاد آپرمان: « گردشگری روستایی به فعالیت­های مزرعه­ای و غیرمزرعه­ای گفته می­شود، که در جوامع و نواحی روستایی انجام می­شود.»

   گردشگری روستایی عبارتست از انجام کلیه فعالیت­های گردشگری که در محیط­های روستایی انجام می­گیرد.

   فعالیت گردشگری مجموعه­ای از «گردشگر»، «عرضه کننده خدمات و کالا»، «دولت» و «جامعه میزبان» می­باشد که با یکدیگر در تعامل و ارتباط می باشند. گردشگری ترکیبی از فعالیت­ها، خدمات، خط و مشی­ها، ضوابط، معیارها و کالاهایی است که برای تحقق یک سفر گردشگری ضرورت دارند. به عبارت دیگر گردشگری صنعتی چند بعدی است که دربرگیرنده­ی هتل­ها و مهمانسراها، رستوران­ها، مراکز تفریحی، جاذبه­های گردشگری، سیستم حمل و نقل و واحدهای دیگری است که مجموعاً گردشگری را در یک کشور و منطقه شکل می­دهند. برای شناخت گردشگری باید از زوایای مختلف به آن نگریست تا ابعاد آنرا بطور کامل شناخت. شناخت ابعاد اقتصادی، اجتماعی – فرهنگی، محیطی و سیاسی گردشگری برای برنامه­ریزی این فعالیت در سطوح گوناگون جغرافیایی ضروری است. برای شناخت ابعاد گوناگون گردشگری شیوه­های گوناگونی وجود دارد. (منشي زاده، ،1384 ص166).

گردشگری پایدار

800x600

   شروع مباحث مربوط به گردشگری پایدار در جوامع غربی به سال­های آغازین دهه 1970، برمی­گردد.  به دنبال چاپ مقالات گوناگونی از ترنر و اش در سال 1975 گان در سال 1988 مورفی 1985، کریپندوف در سال 1987، بحث گردشگری پایدار گرمی خاصی به مباحث مربوط به جهانگردی بخشید، به گونه­ای که سازمان­های جهانی بویژه سازمان جهانی گردشگری (1991) و اتحادیه جهانی ملل متحد در زمینه محیط و توسعه موسوم به اتحادیه بروندت لند (1987)، رهنمودهای ارزنده­ای را به کشورها و دولت­ها ارائه نمودند. در سال 1992، یکصد و هشتاد و دو کشور در شهر ریودوژانیرو گرد هم آمدند. تا در راستای طرح­های عملی توسعه پایدار به بحث و بررسی بنشینند. کشورهای شرکت کننده، موافقت خود را با دستور جلسه 21 که در واقع شامل مجموعه­ای از طرح­های عملی کشورها جهت نیل به توسعه پایدار می­باشد، اعلان نمودند. در راستای دستور جلسه 21، شورای گردشگری و مسافرت جهانی، سازمان جهانی گردشگری شورای جهانی و شورای زمین دستور جلسه بیست و یکم را برای توسعه پایدار در صنعت گردشگری منتشر نمودند. (منشي زاده، ،1384 ص151).

سازمان جهانی جهانگردی برخی از اصول جهانگردی پایدار را به شرح زیر بیان می­نماید:

اصول گردشگری پایدار از دیدگاه لومسدن

1ـ استفاده از ماهیت پایدار گونه منابع

   حفظ و استفاده پایدار از منابع (طبیعی، اجتماعی و فرهنگی) بسیار حائز اهمیت بوده، و به معنای تجارت درازمدت است.

2ـ کاهش بیش از حد مصرف و اتلاف

   کاهش بیش از حد مصرف و اتلاف، جلو هزینه­های بازسازی زیان­های درازمدت وارد بر محیط زیست را گرفته و به کیفیت گردشگری کمک می­کند.

3ـ حفظ تنوع

   حفظ و ارتقای تنوع طبیعی، اجتماعی و فرهنگی برای پایداری درازمدت گردشگری اهمیت ویژه­ای دارد و پایگاه انعطاف­پذیری را برای صنعت گردشگری به وجود می­آورد.

4ـ صنعت گردشگی و برنامه­ریزی

   بسط و توسعه گردشگری که وارد یک چارچوب برنامه­ریزی راهبردی محلی و ملی شده و تاثیرات محیط زیستی را نیز مدنظر قرار می­دهند، پایداری درازمدت گردشگری را افزایش می­دهد.

5- حمایت از نظام اقتصادی محلی

   گردشگری که تعداد زیادی از فعالیت­های اقتصادی محلی را مورد حمایت و تحت پوشش خود قرار می­دهد و ارزش­ها و هزینه­های محیط زیست را در نظر می­گیرد، علاوه بر حمایت از این نظام­های اقتصادی جلوی انهدام محیط زیست را می­گیرد.

6- مشارکت اجتماع­های محلی

   مشارکت کلی اجتماع­های محلی در بخش گردشگری نه تنها به نفع خود آنها و محیط است بلکه نوع تجربه گردشگری را بهبود می­بخشد.

7- مشاوره با افراد ذی نفع و عامه مردم

   مشاوره بین دست اندرکاران صنعت گردشگری و اجتماع­ها، سازمان­هاو نهادهای محلی مهم است، البته در صورتی که دوشادوش هم کار می­کنند و اختلافات منافع را کنار بگذارند.

8- آموزش خدمه

   آموزش خدمه که گردشگری پایدار را وارد روش­های اشتغال می­کند، و در کنار آن استخدام خدمه محلی در تمامی مقاطع، سبب بهبود کیفیت صنعت گردشگری می­شود.

اکوتوریسم

800x600

   اکوتوریسم، از وجوه گردشگری پایدار قلمداد می­گردد. اکوتوریسم یعنی سفر مسئولانه به پهنۀ طبیعت، سفری که محیط زیست را پاس می­دارد و به زندگی مردمان محلی رونق می­بخشد. طبیعت گردان منافع میزبانان را از جنبه­های زیست محیطی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، مد نظر قرار می­دهند.

   آن بخش از صنعت جهانگردی، که در حوزه جاذبه­های طبیعی قرار می­گیرد، اکوتوریسم نامیده می­شود.

اکوتوریسم آن بخش از توریسم است، که محیط طبیعی را تهدید و تخریب نمی­کند و تأثیرات ناگوار را بر محیط طبیعی و جوامع محلی، به حداقل می­رساند. در واقع اکوتوریسم، رفتار به هنجار با طبیعت است و اکوتوریسم آن بخش از تلاشهای آگاهانه گردشگران می­باشد که منجر به تخریب محیط زیست نگردد و در حیات و نظم آن اختلال به وجود نیاورد و سلامتی حیات وحش و گیاهان را در معرض تهدید قرار ندهد.

بر اساس تعاریف ارائه شده، جامعه اکوتوریسم از هفت اصل برخوردار است:

1- اکوتوریست­ها، از برخورد منفی که ممکن است، باعث نابودی یا خدشه پذیری به محیط­های طبیعی و فرهنگی اماکن مورد بازدید شوند، اجتناب نمایند.

2- منادیان اکوتوریسم، مسافر را نسبت به حفاظت محیط زیست، آگاه ساخته و آموزش می­دهند.

3- بخشی از درآمدهای حاصله، صرف حفاظت از منابع طبیعی و مناطق حفاظت شده می­گردد.

4- بر برنامه­ریزی و رشد توریسم پایدار، تاکید می­شود و طرفداران اکوتوریسم تلاش می­نمایند تا توسعه توریسم، از ظرفیت­های زیست محیطی و اجتماعی، تجاوز ننماید.

5- اکوتوریسم، برای جوامع میزبان، منافع اقتصادی عظیمی را به ارمغان می­آورد.

6- از دیدگاه سازمان­های حفاظت از محیط زیست و مسئول، اکوتوریسم، به عنوان اهرمی نیرومند، برای حفاظت و توسعه مناطق دوردست و بکر، محسوب می­گردد.

7- و نهایتا، اکوتوریسم را می­توان، عامل غنای طبیعی و زنده نگهداشتن سنت­ها و آداب و رسوم دیرینیان و اصالت­های قومی و فرهنگی دانست.(منشي زاده ،1384،ص145)

   اکوتوریسم، عبارت است از یک توریسم پایدار اکولوژیکی، با تمرکز اولیه روی تجربه مناطق طبیعی، که درک محیطی و فرهنگی را ترویج کرده، و به آن ارج می­نهد وآنرا حفاظت می­کند.

   اکوتوریسم به عنوان طبیعت گردی، با انگیزه و مشاهده مظاهر طبیعی با ویژگی­های خاص خود آغاز می­شود. اکوتوریسم در برگیرنده، تمامی جلوه­های طبیعی است که بر روی کره زمین وجود دارد.اکوتوریسم معادل طبیعت گردی است که با انگیزه استفاده از جاذبه­ها و توانمندیهای طبیعی و تمام جاذبه­هایی که به نوعی با طبیعت در ارتباط هستند، صورت می­گیرد، مانند کوهنوردی، کوه پیمایی، صخره نوردی، پیاده روی، دامنه نوردی، قایق رانی و قایق سواری در رودخانه­های آرام، شنا، انواع اسکی (اسکی روی آب، اسکی روی برف، اسکی روی چمن)، پرواز با کایت، اسکیت روی یخ، اسکیت چرخ دار، حمام آفتاب، غارنوردی، یخچال نوردی، تماشای مناظر طبیعی (حیوانات، گل و گیاهان کم یاب و پرندگان)، گردش و پیک نیک، تله کابین، بازدید علمی، خرید و اکوتورهای مختلف مانند تمشک چینی، فندق چینی، گلاب گیری(رهنمایی، 1379، ص36).

ـ نوعی از توریسم که محیط­های طبیعی را تخریب نمی­کند، به دلیل اینکه هدف گردشگران تحسین کردن و یادگیری بیشتر از محیط است.

ـ اکوتوریسم متفاوت از گردشگری معمولی است، زیرا اکوتوریسم اثرات محیطی گردشگری را به حداقل می­رساند و همچنین به جامعۀ میزبان و محیط طبیعی سود می­رساند.

ـ اکوتوریست­ها معتقدند که گردشگران می­توانند علاوه بر ماجراجویی، برای ساکان محلی مفید واقع شوند از جمله: خدمات داوطلبانه، سفر به مناطق حفاظت شده و تضمین این که هتلهای منطقه توسط مردم بومی اداره شوند. اکوتوریسم به معنی مورد توجه قرار دادن نیازهای محلی است.

ـ به نوعی از گردشگری اطلاق می­شود که محیط طبیعی و اجتماعی را به صورتی که هستند باقی می­گذارد. اکوتوریست­ها نه تنها تلاش می­کنند تا اثرات سوء محیطی گردشگری را به حداقل برسانند بلکه هدف آن سود رسانیدن به جوامع محلی و محیطهای طبیعی می­باشد.

   اکوتوریسم یک مسافرت و دیدار زیست محیطی مسئولانه به مناطق طبیعی نسبتا دست نخورده بود، که هدف آن لذت بردن و استفاده از طبیعت (و هر پدیده فرهنگی همراه آن چه در گذشته و چه در حال) است. این نوع از گردشگری باعث تقویت حفاظت منابع شده، می­گردد و دارای تاثیرات منفی اندکی است و سبب فعال شدن جمعیت­های بومی شده و از نظر اجتماعی – اقتصادی برای آنان مفید واقع می­شوند.

اكوتوريسم و تاثيرات مثبت آن:

پاره­ای از فواید و منافع به قرار زیر است:

ـ کسانی که این سفرها را تجربه می­کنند، از اهداف یادگیری برخوردار هستند. اکوتوریستها تلاش می­نمایند، آگاهی­های بیشتری کسب نمایند.

ـ با توجه به آنکه، اکوتوریستها با شناخت بیشتر به مناطق مورد بازدید می­شتابند، دارای رفتارهای مناسب و مقید به رعایت اصول اخلاقی می­باشند.

ـ به اعتقاد باتریل و پیرس، این سفرها از نظر اقتصاد محلی، دارای بیشترین بازده هستند. آنان پول بیشتری پرداخت می­نمایند و توقع کمتری دارند. آنان نه تسهیلات ویژه اقامتی آن چنانی می­خواهند و نه سرویس­های پذیرایی در رستوران­های لوکس را می­طلبند.

ـ به اعتقاد ذاکری، اکوتوریست­های دارای تفاوت­های عمده­ای با گردشگران دیگر می­باشند، از جمله آنان مبالغ بیشتری می­دهند تا با تنوع زیستی یک کشور یا یک پارک ملی آشنا شوند و این مبالغ صرف حفاظت از محیط زیست و ارتقای سطح زندگی اهالی محلی شود و در عوض تسهیلات رفاهی کمتر و امکانات اقامتی کمتری را نسبت به توریست­های معمولی طلب می­کنند. (منشي زاده، ،1384 ص145).

 

دیدگاه های اندیشمندان در باب گردشگری

800x600

   مورگن روث (Morgen Roth)  معتقد است جهانگردی عبارت است از مسافرت اشخاصی که به طور موقت از شهر خود دور میشوند تا نیازهای حیاتی-فرهنگی خود و شخصی خود را به شکل مصرف کننده ی کالاهای اقتصادی و فرهنگی برآورده سازد.در واقع او در این تعریف علاوه بر وجه موقت بودن این مسافرت، مسأله ی مصرف کالاهای فرهنگی و اقتصادی منطقه ی مقصد اشاره دارد و تأکید او بیشتر بر آن است (حاتمی نژاد،1384،ص42).

رایان(1991) معتقد است که: اساسأ گردشگری تجربه مکان هاست. محصول گردشگری صرفأ مقصد گردشگر نیست، بلکه کسب تجربه از مکان و آنچه در آنجا اتفاق میافتد است. گردشگری مجموعه ای از تعاملات درونی و بیرونی است.  دیدگاه رایان دیدگاهی انسانی و تجربی درباره گردشگری است که هم به میزبان و هم مهمان توجه دارد(کردند (کاظمی ،1385 ،ص18).

پژمان اسماعیلی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، به کارگیری واژه توریسم را نخستین بار به سال 1811 میلادی میداند که مجله ورزشی "اسپورتینگ" این واژه را بکار برده است. وی با اشاره به این که این واژه به فضای مسافرت به منظور تماشای آثار تاریخی و بازدید از عناصر طبیعی برای کسب لذت به کار رفته است عنوان میکند: توریست فردی است که به طور موقت مسافرت میکند و در کشور مورد علاقه خود حداقل 24 ساعت اقامت میگزیند، این مسافرت اهدافی همانند استفاده از تعطیلات، تأمین سلامتی، مطالعه و تحقیق، موارد ورزشی و مذهبی را دربر میگیرد (شیراسب،1384،ص5).

مکین(1977) گردشگری را این گونه تعریف میکند: "خواست عمیق انسان برای شناخت دیگران به صورت دو جانبه; همان گونه که ممکن است بخواهیم خودمان را بشناسیم...به عبارتی تمایل به دیدن، شنیدن و درک همه پدیده های جالب در دنیا". در واقع او گردشگری را فعالیتی مثبت در جهت خودشناسی میداند(کاظمی ،1385 ،ص18).

اما شاید یکی از کامل ترین  تعریف هایی که برای جهانگردی ارائه شده باشد آنی است که آرتور بورمان  تعریف میکند.او معتقد است گردشگری یا جهانگردی مجموعه ی مسافرت هایی است که به منظور استراحت، تفریح، تجارت یا دیگر فعالیت های شغلی یا به منظور شرکت در مراسم خاص انجام میگیرد و غیبت شخص گردشگر از محل سکونت دائم خود در طی این مسافرت ها موقتی و گذراست.از دیدگاه بورمان کسانی که اقدام به مسافرت های شغلی منظم بین محل کار و زندگی خود میکنند مشمول این تعریف نمی شوند. تعریف او چند جنبه از این فعالت خاص را معرفی میکند: نخست موقتی بودن مسافرت که یکی از شروط لازم آن است، دوم انگیزه هایی غیر از مسافرت های منظم شغلی(حاتمی نژاد،1384،ص42).

باتلر ( 1980) تحقيقاتي در زمينه  توسعه گردشگري با عنوان «چرخه زندگي مقصد» ارائه داد او براي توسعه گردشگري مراحل مختلفي را بر شمرد كه عبارتند از:

1-    اولين مرحله، مرحله كشف است. باتلر معتقد است كه براي يك شهر، تعداد معدودي گردشگر وجود دارد و اثرات اقتصادي گردشگري كم است. فعاليت گردشگري به صورت رسمي وجود ندارد و در حاشيه قرار مي گيرد. در اين مرحله گردشگران معمولا ناگزير به تطبيق خود با شرايط محلي هستند.

2-    مرحله دوم با عنوان مرحله « وارد عمل شدن»  ناميده مي شود. اين مرحله، مرحله افزايش فعاليت هاي گردشگري است. در اين مرحله معمولا گردشگران با مدت اقامت كوتاهتر اما با تعداد بيشتري به يك مكان مقصد مي آيند. موسسات تجاري شروع به احداث خدمات و امكانات تخصصي گردشگري مي كنند. بعضي از مردم به سادگي يك يا دو اتاق براي گردشگران در خانه هاي خود فراهم مي كنند. خدمات رساني به گردشگران به صورت رسمي صورت مي گيرد و اجتماع، بتدريج خود را با فعاليت هاي گردشگري و حضور گردشگران تطبيق مي دهد.

3-    مرحله توسعه؛ رشد سريع گردشگر و تغييرات دراماتيك در همه جنبه هاي بخش گردشگري در يك مدت زمان نسبتا كوتاه بوجود مي آيد. نرخ رشد واقعي گردشگري و خصوصيات رشد بستگي به عوامل جاذب و تلاشهايي دارد كه براي كنترل مديريت گردشگري لازم است. مقصد گردشگري وارد يك سيستم يكپارچه رسمي گردشگري مي شود و فعاليت گردشگري در قالب يك ساختار كاملا سازمان يافته صورت مي گيرد.

4-    تحكيم بخشي؛ نرخ رشد گردشگران و ساير فعاليت هاي مربوطه به گردشگري كاهش مي يابد،گر چه تعداد واقعي گردشگران در حال افزايش است.

5-    ركود ( اشباع)؛ مقصد ممكن است داراي امكانات بالاي گردشگري باشد، اما سبب افزايش گردشگران نشود. گردشگران مراجعه كننده معمولا تكراري هستند.

6-     ممكن است مرحله ركود براي مدتي وجود داشته باشد و پس از آن، ممكن است دو حالت افزايش و يا كاهش در تعداد گردشگران مراجعه كننده بوجود آيد.

مرحله نوسازي كه منظور، تجديد ساختار مقصد است.باتلر يكي از  سه حالت ممكن را بعد از مرحله ركود پيشنهاد مي كند كه عبارتند از:                

1-    كاهش                 2-  ادامه حالت ركود              3-  تجديد ساختار

 

 

 

 

 

 

انواع گردشگری

800x600

گردشگری ماجراجویانه

  در هر جامعه ، کسانی هسند که به انجام دادن کارهای متهورانه و مخاطره آمیز علاقه ی وافر دارند . برخی از این افراد با اقدام به مسافرت های ماجراجویانه به این نیاز درونی خود پاسخ می دهند . چنین گردشگرانی می خواهند از راه های جدید یا غیر عادی مهارتها و تواناییهای جسمی خود را در مواجهه با سختیها و دشواریها بیازمایند ، لذا نوعی از گردشگری برای آنان لذت بخش و جذاب است که توأم با هیجان بیشتر باشد . به طور کلی ، سفرهای مخاطره آمیز یا حادثه جویانه بر فراز قله ها در مسیر رودها ، در جنگلها و نظایر آن انجام می شود . از نظر تاریخی ، یکی از نمونه های بسیار مشهور سفرهای مخاطره آمیز این است که گردشگران در افریقا ، برای شکار حیوانات وحشی ، به دنبال آنها در محیطهای بکر و دست نخورده به راه نی افتند و تجربه ای مهیج و به یادماندنی کسب می کنند . نمونه دیگر این نوع سفرها ، کوهنوردی همراه با عملیات خطرناک یا قایق سواری در آبهای خروشان رودخانه های فصلی است که به این ترتیب افراد مهارت و توانایی خود را در برابر طبیعت می آزمایند .

گردشگری فرهنگی

   در گردشگری فرهنگی ، هدف اصلی گردشگر دیدن جلوه های فرهنگی یک مقصد از قبل مراسم ، نمایشنامه ها ، نمایشگاهها ، هنر و موسیقی آن است ، برای مثال بازدید از موزه لوور در فرانسه یا پرادو در مادرید یا حضور در سالنی که یک برنامه ی هنری در آن اجرا می شود در مناطق در حال توسعه ، اماکن مذهبی یا کارگاههای صنایع دستی از جمله جاذبه های فرهنگی برای گردشگران است .

طبیعت گردی

   ویژگیهای طبیعت گردی حاکی از اهداف مثبت این شاخه از گردشگری است طبیعت گردی نوعی از گردشگری با انگیزه و هدف گرایش به طبیعت است . در این شیوه گردشگران علاوه بر استفاده از اوقات فراغت خود ، از شگفتیهای طبیعت ، عظمت و ظرافتهای جهان خلقت آگاهی می یابند و از آن لذت می بردند ؛ ضمن اینکه گردشگران حفظ جلوه های طبیعت و احترام به فرهنگ جوامع و ملل دیگر را بر خود لازم می دانند .

   در یک تقسیم بندی دیگر از دو نوع گردشگری یاد شده است؛گردشگری عادی و گردشگری طبیعت گرا.

   گردشگری عادی نوعی از گردشگری است که مقصد انتخابی آن الزاماً با طبیعت سرو کار نداشته باشد؛ مانند بازدید از آثار باستانی و جاذبه های تاریخی و مذهبی ، شرکت در جشنواره های فرهنگی و دیدار از دوستان بستگان ؛ گردشگری طبیعت گرا هم آن دسته از فعالیت های گردشگری را شامل می شود که مستقیماً با منابع و جاذبه های طبیعی سرو کار دارند .

به طور کلی می توان انواع گردشگری را بر مبنای محیط یا منطقه جغرافیایی به این ترتیب دسته بندی کرد :

گردشگری شهری ،  گردشگری روستایی ، گردشگری بیابانی ( بیابانگردی ) ، گردشگری فضایی

   همچنین انواع گردشگری بر مبنای نوع فعالیت گردشگران در مقصد یا هدف آنها از سفر ، عبارت اند از:

گردشگری تفریحی ،  گردشگری تجاری ،  گردشگری فرهنگی ،  گردشگری سلامتی – بهداشتی ، گردشگر مذهبی ،  گردشگری به منظور مبادلات علمی  ، گردشگری ورزشی ،  گردشگری جنسی  ، گردشگری ماجراجویانه  ، گردشگری طبیعت گرا ( طبیعت گردی )

ویژگی­های بارز گردشگری

800x600

   به اعتقاد داس ویل، جهانگردی دارای سه ویژگی بی­نظیر می­باشد که فعالیت­های جهانگردی را برجسته می­سازد. این تغییرات به قرار زیر می­باشد:

الف: در بیشتر اوقات نمی­توان قبل از خرید، این نوع خدمت را دید و یا آزمایش نمود.

ب: هرجا که خریداری شود، همان جا هم مصرف می­شود.

ج: مردم و محل، بخشی از محصول هستند و بنابراین جهانگردی بخش­های بسیاری از جامعه را شامل می­شود. داس ویل در مدیریت جهانگردی، ده ویژگی دیگر را نیز ذکر می­نماید که جهانگردی را از دیگر فعالیتهای اقتصادی متمایز می­نماید. این ده ویژگی عبارتند از: آنی بودن ، در خطر ماندن ، میراث جهانگرد، هماهنگ شدن، وابستگی متقابل اجزاء محصول، زودگذر بودن، ظرفیت پذیرش قابلیت تغییر ، رقابت برای کسب فضای بیشتر، ثابت بودن هزینه­های عملیاتی فصلی بودن تقاضا.

از دیدگاه سازمان جهانی گردشگری، افراد بر اساس اهداف گردشگری، به سه گروه تقسیم می­شوند:

1- گروه نخست، کسانی هستند که به منظور تفریح، گردش و گذراندن روزهای تعطیل و ایام فراغت، اقدام به سفر می­کنند.

2- جهانگردانی که به منظور انجام فعالیت­های بازرگانی و تجاری و حرفه­ای، اقدام به سفر می­نمایند، در گروه دوم جای می­گیرند.

3- گروه سوم، گردشگرانی می­باشند، که به منظور دیدار از بستگان و دوستان و یا برای انجام مراسم و مناسک مذهبی و یا درمان و ... راهی سفر می­گردند.

توریسم

800x600

   کلمه توریسم نخستین بار در سال 1811 توسط مجلۀ ورزشی اسپورتینگ به کار گرفته شد. در آن زمان این لغت به معنای مسافرت به منظور تماشای آثار تاریخی و بازدید از مناظر طبیعی برای کسب لذت به کار می­رفت. در سال 1963 کنفرانس جهانی گردشگری که در شهر رم برگزار گردید، واژه توریسم را چنین تعریف نمود:

توریست کسی است که به طور موقت مسافرت می­کند و در کشور مورد علاقه خود حداقل 24 ساعت اقامت می­نماید. در ضمن هدف از مسافرت خود را یکی از موارد زیر انتخاب می­کند:

"استفاده از تعطیلات، تأمین سلامتی، مطالعه و تحقیق، موارد مذهبی و ورزشی."

در سال 1989 گی، ماکنز و چوی، مسافرت را این گونه تعریف نمود:

عمل جا به جایی به خارج از جامعه برای تجارت یا تفریح و نه برای انجام کار روزمره یا تحصیل.

در سال 1991 در کنفرانس جهانی جهانگردی در اتاوا کانادا، از جهانگردی و جهانگردان تعاریفی به شرح زیر ارائه داده شد:

گردشگری: به عمل فردی که به مسافرت می­رود و در آن مکان که خارج از محیط زندگی وی است برای مدتی کمتر از یک سال جهت تفریح، تجارت و دیگر هدف­ها اقامت نماید، گفته می­شود.

گردشگری (بازدید کننده یک شبه): کسی که حداقل یک شب در یک اقامتگاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید، به سر برد.

گردشگر یک روزه (جهانگرد): گردشگری که شب را در یک اقامتگاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید به سر نمی­برد. (مسافرت یک روزه).

بازدید کننده: کسی که به محلی غیر از محل زندگی خود به مدتی کمتر از 12 ماه مسافرت کند و هدف از ماندنش کسب درآمد، در آن محل سفر کرده، نباشد.

مسافر: کسی که بین دو یا چند مکان سفر کند.

   در مارس 1993، تعریف ارائه شده از جهانگردی توسط سازمان جهانی جهانگردی مورد پذیرش کمیسیون آمار ملل متحد قرار گرفت. بر اساس تعریف ارائه شده، جهانگردی عبارت است از: «مجموعه فعالیت­های افرادی که به مکان­هایی خارج از محل زندگی و کار خود به قصد تفریح و استراحت و انجام امور دیگر مسافرت می­کنند و بیش از یکسال متوالی در آن مکان­ها نمی­مانند».

اریک کوهن جهانگرد را این گونه تعریف می کند: یک مسافر داوطلب و موقت که امید لذت بردن از یک تجربه متنوع و تازه طی یک سفر دو سره نسبتاً طولانی و غیرتکراری، به مسافرت می­پردازد».

تاریخچه گردشگری در جهان و ایران

800x600

عهد باستان:

   انسانها از دیرباز، بنا به حکم حس کنجکاوی و نیازهای روحی و فرهنگی و اقتصادی، پیوسته مبادرت به امر مسافرت می­نمودند و به طور قطع و یقین می­توان گفت که سیر و سفر از همان لحظات آغازین تاریخ زندگی انسانها آغاز گردیده است. محققاً شیوه سیر و سفر در روزگاران کهن با روش­های مسافرتی امروز تفاوتی آشکار داشته است. انسانهای ما قبل تاریخ با انگیزه به دست آوردن غذا و دوری از خطراتی که زندگی آنها را تهدید می­کرد، به مناطق خوش آب و هو، به سیر و سفر روی می­آوردند. با افزایش مهارتها و کسب فنون، مأوی و مسکن گزیده و نیاز انسان به زندگی بدوی و خانه بدوشی کاهش یافت و رفته رفته مسافرتها به منظور امر بازرگانی و تجارت صورت می­گرفت. همزمان با شکل گیری دولتها و امپراتوریهای عهد باستان در قاره­های آفریقا، آسیا و خاورمیانه، راه­ها و جاده­های آبی و خاکی گسترش یافت. دولتها و حکام وقت برای اداره مناطق تحت حاکمیت و وصول مالیات و خراج، نمایندگان خود را به مناطق تحت استیلای خودشان اعزام می نمودند(منشی­زاده، 1384، ص 79).

   مسافرت موقت ، با مقیاس وسیعی که امروزه متداول است ، پدیده ای نسبتاً جدید است که در گذشته ، افراد معدودی از اوقات فراغت خود لذت می بردند و وقت آزاد مردم عادی عموماً به امور مذهبی اختصاص می یافت ؛ به همین دلیل در زبان انگلیسی کلمه « ایام تعطیل»[1] از ترکیب « ایام مقدس »[2] گرفته شده است . بیشتر مسافران هم زائران مکانهای مذهبی بودند . بعدها با افزایش اضطراب و فشارهای جسمی و روانی زندگی ، مردم برای حفظ سلامت خود سفر کردند و با شروع « عصر خردورزی»[3] به سفرهای فرهنگی روی آوردند.

   تا آنجا که اطلاعات تاریخی نشان می دهد ، قرنها پیش از میلاد مسیح ، فنیقیها که مردمی تجارت پیشه بودند ، از طریق دریا و زمین برای عرضه و فروش محصولات خود و خرید اجناس و محصولات دیگران سفر می کردند و این شجاعت و استقبال آنها از خطر ، راه را برای نشر تمدم و گسترش فرهنگ اقوام مختلف ساختن آنها با یکدیگر هموار می ساخت . بعد از فنیقیها ، بازرگان رومی به مسافرت در محدوده وسیع قلمرو امپراتوری روم روی آوردند و گاه برای به دست آوردن کالاهایی گرانبها چون آهن ، کهربا ، جواهر و ادویه به ممالک دور دست سفر می کردند (کاظمی ،1385 ،ص8)

   یونانیان باستان ، با ضرب سکه وجایگزین شدن آن به جای کالا، برای پرداخت توسط مسافران در ازای کالا و خدمات مورد نیاز و در نتیجه گسترش زبان یونانی در سرتاسر حوزه مدیترانه به عنوان زبان ارتباطاتی واحد ، فعالیت قابل توجهی در گسترش مسافرت و گردشگری نمودند . در آن زمان در یونان مسافرتها بیشتر توسط خطوط دریایی انجام میگرفت و مردم از سفر برای بازدید از شهرها و یا تماشای جشنهای قدیمی یا مشاهده مسابقات المپیک سود می جستند ، فردی به نام پوسانیاس که اهل یونان بود در سال 170 میلادی ، کتابی به نام راهنمای میهمان مشتمل بر 10 جلد منتشر کرد که مسافران (به خصوص سیاحان رومی) را راهنمایی میکرد ، در زمان اوج امپراطوری روم هم مسافرت گسترشی فراوان داشت ، برای شرکت در مراسم مذهبی و ورزشی یا دیدن مکانهای جدید و تاریخی در یونان و مصر و یا برای خرید ، رومی ها اقدام به مسافرت میکردند ، به طوریکه مصر در آن زمان محل داد و ستد و تفریح اشراف در آمده بود . در چین و ژاپن قدیم نیز اشراف و مهمانان ایشان در فصل تابستان به مناطق خوش آب و هوا و سایر مناطق دیدنی برای تفریح سفر میکردند (زمانی فراهانی ،1379 ، ص17).

   با ظهور اسلام و پیروزی مسلمانان بر ایران و روم، سیر و سفر در دنیای اسلام وارد مرحلۀ نوینی گشت. زیارت خانه کعبه، میل شدیدی را برای سفر در میان مسلمانان برانگیخت. روحیه تساهل و تسامح مسلمانان، به عنوان دو عامل مثبت سبب گردید که ارباب صنایع و حرف و فرهیختگان دانش و هنر از نقاط مختلف گیتی، رهسپار بلاد اسلامی گردند. آبادانی و عمران شهرهای اسلامی زمینه­های مناسب را جهت رشد و شکوفایی استعدادهای نخبگان و اندیشمندان فراهم آورد و کشورها و شهرهای بزرگ اسلامی، جایگاه و کانون ستارگان علم و ادب گشتند.گذشته از انگیزه­های مذهبی، انگیزه­های علمی و پژوهشی و تجاری از مهم­ترین عوامل رونق جهانگردی و مسافرت در دنیای متمدن آن روزگاران بود (منشی­زاده، 1384، ص81).

در قرون وسطی نیز سفرهای دور و دراز همچنان در انحصار بازرگانان و دریانوردان بود . تجار آسیایی و اروپایی برای رسیدن به چبن و افریقا از دریا و خشکی رهسپار مقصد می شدند و پس از عرضه ی کالاهای خود ، اجناس محل را می خریدند و به سرزمینهای دیگر می رفتند.

   مسافرت دیگری که به خصوص در قرون وسطی رونق داشت ، سفرهای زیارتی بود ، بدین ترتیب که پیروان ادیان مختلف ، غالباً پیاده و گاه سواره ، به مراکز زیارتی خود سفر می کردند . این سفرها معمولاً ماهها طول می کشید و با خطرهای بسیار همراه بود . البته در گذشته کسانی هم بودند که به انگیزه کسب معلومات، اطلاعات و اقناع غریزه حادثه جویی خود به سفرهای زمینی و دریایی متهورانه می رفتند و با کشف سرزمینها یا مسیرهای جدید ، نامشان به عنوان کاشف در تاریخ ثبت شد ؛ کریستف کلمب ، ماژلان و واسکودوگاما از جمله مشهورترین این افرادند.

   از سده چهارده تا هفده ، بیشتر مسافرتها با هدف کسب دانش و تجربه انجام می شد . در انگلستان دولت جواز مسافر صادر می کرد که دو تا سه سال اعتبار داشت و در آن ، محدوده مسافرت ، مقدار پولی که مسافر می توانست به همراه داشته باشد ، و نیز تعداد اسب و خدمه مشخص می شد کاروانهای مسافرتی دوره ی الیزابت پس از چندی ساختار و سازمانی منظمی پیداکردندو آن را « گراندتور»[4]  نامیدند و این کاروانها کارخود را در نیمه سده هفدهم شروع کردند و تا نیمه سده نوزدهم شهرت داشتند.

   انقلاب صنعتی ، که از سال 1750 تا 1850 به طول انجامید ، پایه گردشگری دسته جمعی را ( آن گونه که امروز با آن آشنا هستیم ) به وجود آورد . در این دوره کارگران ساده کشاورزی از مناطق روستایی رهسپار شهرها و کارخانه های تولیدی شدند و با شیوه ای از زندگی که نمونه های آن را در این زمان شاهدیم آشنا شدند انقلاب صنعتی همچنین موجب پدید آمدن ماشینها ، قطار و کشتیهایی شد که با گسترش طبقه میانی اجتماع را در پی داشت و این طبقه توان آن را یافت تا بیشتر به تفریح و مسافرت بپردازد.

   تا سالهای نیمه ی اول سده ی نوزدهم میلادی ، مردم عادی و با درآمد متوسط هنوز امکان کمی برای سفر داشتند . مسافرت تفریحی ، معمولاً در روز آخر هفته انجام می شد و مردم برای کسب درآمد و گذران زندگی در تمام روزهای هفته کار می کردند . در پایان سده ی نوزدهم ، کارگران از تعطیلات سالانه برخوردار شدند .

حادثه مهم دیگری که بر صنعت گردشگری اثر گذاشت فناوریهای نوین بانکی از جمله  چک مسافرتی[5] بود که امریکاییها ابداع کرددند . از اواخر قرن نوزدهم گردشگران امریکایی به اروپا سرازیر شدند . رشد اقتصادی ، افزایش درآمدها ، افزایش اوقات فراغت و توسعه شبکه های حمل و نقل سریع و ارزان ، همگی شرایطی را به وجود آوردند که باعث رشد بازاریابی در بخش گردشگری شد .

گشت پردازها[6] ( تورگردانها ) در همین دوران به صحنه آمدند و به تقاضاهای سفر پاسخ دادند . گشتها یا تورهای جامعه (رفت – برگشت – اقامت) نیز همراه با حمل و نقل هوایی اجاره ای توسعه یافت و در مجموع شرایط سفر تغییر پیدا کرد( کاظمی ، 1385 ،ص 9) .

 

گردشگري نوين:

   جهانگردی در سال­های آغازین قرن بیست و یکم، وارد مرحلۀ نوینی شده است. علیرغم بروز ناآرامیها، بحرانها، تشنجات، جنگ افروزیها، بلایای طبیعی همچون زلزله­ها، سیلابها، مشکلات زیست محیطی و ...، توریسم به یک واقعیت مهم اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی بدل گشته است. کشورهای مختلف با فرهنگی­های گوناگون، با شهرها و روستاهای کوچک و بزرگ، با آداب و سنن متفاوت، با ویژگی­های گوناگون طبیعی و اکولوژیکی و ... مردمان دیگر سرزمین­ها را به میزبانی خود فرا می­خوانند و جهانگردی روابط بین ملتهای گوناگون را مستحکم نموده است (منشی زاده، 1384، ص 84).

   تکنولوژی نوین نظیر خطوط هواپیمایی ، کامپیوتر و ارتباطات ماهواره ای و ... باعث شد که در سده بیست و سپس بیست و یک ، شیوه زندگی ، کار ، بازی و تفریح دگرگون شود ، پیشرفت تکنولوژی باعث شد که به دلایل متعدد بر میزان مسافرت ، گردش و جهانگردی توسط اقشار مختلف مردم افزوده شود ، زیرا این پدیده توانست زمان تفریح را افزایش دهد ، درآمدها را بالا ببرد ، ارتباطات را تقویت نماید و شیوه های کارآمدی ، ازحمل و نقل را ارائه نماید . درحال حاضر مسافرت و گردش در سطح جهان به صورت یکی از بزرگترین منابع درآمد به حساب می آید(زمانی فراهانی ،1379 ، ص19-20) .

    تاریخچه گردشگری در ایران :

   ایران نیز با توجه به تمدن کهن خود ، از کشورهای صاحب تجربه و سابقه در گردشگری محسوب می شود . این سابقه با توجه به دو عامل اصلی قابل تحلیل و بررسی است : یکی موقعیت جغرافیایی ، سیاسی و جذابیتهای متنوع و فراوان طبیعی ، تاریخی و فرهنگی کشور، و دیگری ویژگیهای اخلاقی و فرهنگی و علاقه ای که ایرانیان به سیر و سفر و مهمان نوازی دارند (شالچیان ، 1372، 12).

   اکتشافات انجام شده در کوههای زاگرس و البرز نشان می دهند که زندگی غارنشینی در این نواحی ، از دوران نوسنگی[7] سابقه داشته است . این پیشینه تاریخی زمینه مساعدی را برای رشد تمدن عصر باستان فراهم می کرد  تاریخ اسکان در فلات ایران ، اگر چه از دوران نوسنگی تا مهاجرت اقوام آریا ابهاماتی دارد ، اما شواهد روشنی در دست است که این مکان از دیر باز مسکونی بوده است.

   ایران به ویژه از قرن هفدهم میلادی ، اوج دوران حکومت صفویان به عنوان یک کشور جذاب، نظر بسیاری از گردشگران اروپایی را به خود جلب کرد . قرن هفدهم میلادی ( مصادف با قرون یازدهم و دوازهم هجری قمری ) را می توان سرآغاز توجه گردشگران خارجی به ایران دانست . از دوران پیش از اسلام نوشته هایی در دست است که از سفر بعضی از یونانیان و رومیان به ایران حکایت دارد . در دوران بعد از اسلام ، نخستین کسی که از مغرب زمین به ایران سفر کرد و سفرنامه ای را هم در شرح مسافرت خود به ایران نگاشته ، بنیامین تودلای[8] اهل اسپانیا بود .

   سیرو سیاحت ایرانیان و میل آنان به گردشگری در اروپا ، از عصر مشروطیت رو به فزونی نهاد . در دوران حکومت رضاشا ، با اعزام دانشجویان ایرانی به غرب و گسترده شدن ارتباطات سیاسی و تجاری ، همچنین احداث هتلهایی به سبک اروپایی در نقاط مختلف کشور ، ایران در آستانه تبدیل شدن به یکی از نقاط جذب گردشگری قرار گرفت.

 

 

صنعت جهانگردی ایران قبل از انقلاب اسلامی :

   در ایران آغاز فعالیتهای جهانگردی به قریب 75سال قبل میرسد و قبل از انقلاب و از برنامه عمرانی سوم کشور به عنوان یک فصل مورد توجه قرار گرفته است.

   بررسی سوابق نشان میدهد که مطالعات و برنامه ریزی هایی که در زمینه گردشگری ایران انجام شده  مشتمل بر " جهانگردی در ایران" (در سال 1351 و توسط سازمان برنامه و بودجه و بوسیله مشاوران پارس کتسولت انجام شد) و بخشی از مطالعات استراتژیک دراز مدت طرح آمایش سرزمین (توسط سازمان برنامه و بودجه) است (کرم نژاد، 1379، ص4).

   اداره امور جهانگردی در سال 1320 جای خودرا به شورایعالی جهانگردی داد . درسال 1333 اهمیت جلب توریست خارجی با توجه به جنبه های اقتصادی آن و به منظور تحکیم مبانی حسن تفاهم میان افراد کشورهای مختلف ، مورد توجه دولت قرار گرفت و اداره امور جهانگردی مجدداً در وزارت کشور  تشکیل شد ، پیشنهاد تهیه قوانینی مربوط به ورود و خروج اتباع بیگانه ازجمله اقدامات انجام شده در آن زمان است . درسال 1340 شورایعالی جهانگردی مرکب از 12 نفر ازنمایندگان وزارتخانه ها ومؤسسات دولتی و سه نفر از اشخاص مطلع و بصیر در امور جهانگردی تشکیل گردید که وظیفه اش تعیین خط مشی وبرنامه های اجرایی اداره امور جهانگردی وزارت کشور بود وبر امور مربوط به جهانگردی کشور ، در سطح عالی نظارت داشت ، ایجاد این تشکیلات یک سلسله فعالیتهای تأسیساتی را موجب شد ، و نیاز به اقدامات اساسی در این زمینه محسوس گردید ، به همین لحاظ ، نخستین گام برای شروع اقدامات جدیدتر و مؤثرتر در امر جهانگردی ، بنیانگذاری سازمانی مناسب ، برای ایجاد هماهنگی و نظارت بر کلیه فعالیتهای جهانگردی کشور بود ، این ضرورت موجب شد تا در فروردین سال 1342 تصویب نامه تأسیس (سازمان جلب سیاحان) به امضاء هیئت وزیران وقت رسید و سازمان فوق از همان تاریخ رسماً شروع به فعالیت نمود ، در سال 1353 (سازمان جلب سیاحان) با وزارت اطلاعات وقت ادغام شد و وزارتی تحت عنوان (وزارت اطلاعات و جهانگردی) شروع به کار نمود.

    اداره امور ایرانگردی و جهانگردی توسط چهار شرکت سهامی به اسامی : شرکت تأسیسات جهانگردی ایران ، شرکت سهامی گشتهای ایران ، شرکت سهامی مرکز خانه های ایران و شرکت سهامی سازمان مراکز جهانگردی برای ورزشهای زمستانی ، تحت نظارت وزارت اطلاعات و جهانگردی اداره میشد که این چهار شرکت با وظایفی مشابه و با ارکانی متفاوت و حوزه فعالیتی متداخل ، اداره میگردیدند ، دراواسط دهه 1340 و در اوایل دهه 1350 ، نظر به درآمد هنگفت ناشی از فروش نفت  و رویای تبدیل ایران به جرگه کشورهای پیشرفته صنعتی جهان ، درتهیه برنامه عمرانی پنج ساله چهارم کشور (1351-1346) جهانگردی به عنوان یک بخش مستقل در نظر گرفته شد .

   در سال 1350 یک سال قبل از پایان برنامه عمرانی چهارم ، قرارداد طرح جامع توسعه جهانگردی  در ایران بین سازمان برنامه و شرکت خارجی توریست کنسولت مشاوران توسعه جهانگردی ، منعقد شد . این قرارداد توریست کنسولت ابتدا به مطالعه همزمان بازارهای موجود تقاضا برای جهانگردان در کشور و بررسی سیاستها ، منابع ، اولویتها و تسهیلات جهانگردی ایران ، می پرداخت ، پس از آن ، منابع موجود کشور برای جذب جهانگردان و ایرانگردان و تقاضای بالقوه برای جهانگردی در کشور مقایسه میگردید ، از نتایج این مقایسه یک مجموعه گزینه های توسعه جهانگردی و ایرانگردی بدست می آمد که پس از ارائه به دولت و اعلام گزینه مرجع توسط آن ، مشاور ، طرح جامع تفصیلی برای اجرای آن تهیه می نمود ، که انجام این طرح حدود دو سال و نیم (از مهر 1350 تا بهمن 1352) به طول انجامید . این مهمترین واقعه در صنعت توریسم ایران در قبل از انقلاب اسلامی محسوب میشود که متاسفانه طرح فوق که شامل چندین مجلد و بالغ بر 2000 صفحه با ضمیمه و نقشه است هیچگاه امکان اجرا را نیافت. همچنین در طی همان سالها ، چند طرح مطالعاتی نیزانجام گرفت ولی به مرحله اجرا و عمل در نیامد که موارد ذیل از آن جمله است :

- طرح جامع جهانگردی کرانه های دریای خزر

- طرح ایجاد مراکز جهانگردی درکلاردشت و دشت نظیر

- طرح ایجاد مراکز جهانگردی در کرند

- طرح جامع آبهای معدنی سرعین و لاریجان

- طرح جامع جهانگردی جزایر کیش و مینو

- طرح جامع جهانگردی سد لتیان

همچنین مطالعات دیگری از طرف دفتر مطالعات سازمان جلب سیاحان به عمل آمد ، نظیر تشخیص و تعیین نیازمندی شهرهای مختلف نسبت به ایجاد تأسیسات مختلف از قبیل هتل ، متل ، زائرسرا ، پلاژهای نمونه ، اقامتگاه جوانان ، میهمانسرا ، اردوگاه جهانگردی و چایخانه در مسیر راهها ، که اکثریت آنها در حد مطالعات مقدماتی باقی ماندند.

طبق داده های موجود در قبل از انقلاب اسلامی سفرهای انجام شده جهانگردان به ایران ، به ترتیب اهمیت ، شامل موضوعات ذیل میشدند :

- سفرهای شغلی و کنفرانسها

- تورهای جامع جهانگردی

- سفرهای جوانان ، هیپی ها و جهانگردان ترانزیتی

- توقف میان راهی

بازرگانان و صاحبان مشاغل خارجی از فرصت اقامت در تهران برای تماشای اصفهان و تخت جمشید (شیراز) استفاده میکردند ، اهداف بیشتر جهانگردان از سفر به ایران گشت و گذارهای فرهنگی بود (زمانی فراهانی ، 1379 ، ص 29-32).

    بعد از انقلاب در سطح منطقه به همت سازمان برنامه و بودجه و مسئولین استانها، مطالعاتی در مقیاس طرح جامع در چند استان از کشور از جمله کردستان، سمنان، مرکزی، چهار محال و بختیاری و یزد انجام گرفته است. در این مطالعات بخشی به گردشگری تخصیص داده شده است. در قالب این مطالعات طرح جامع استان زنجان نیز در دست انجام بود که بخشی از آن مربوط به گردشگری بوده است. با تحولات اداری و جدا شدن شهرستان قزوین و ایجاد استان نوپای قزوین، مطالعات مزبور  فقط در محدوده مرزهای زنجان انجام پذیرغته است

   همچنین بررسی ها نشان میدهد که سازمان ها و اداره های زیربط در زمینه فعالیت های گردشگری تاکنون مطالعاتی در زمینه کم و کیف و قابلیت جاذبه های گردشگری استان قزوین انجام نداده اند(کرم نژاد، 1379، ص4).

   تنها در طرح جامع ناحیه ای قزوین که در سال 1384 توسط مشاوران آرمانشهر تهیه شده است به ضرورت گسترش گردشگری در استان و همچنین شهرستان تاکستان اشاره شده که موارد زیر در آن پیشنهاد شده است:

ـ احداث يك هتل 2 ستاره در شهر تاكستان با پيش بيني اشتغال براي 60 نفر تا افق طرح (1400)

ـ احداث رستوران با تسهيلات و تجهيزات جانبي در تاكستان با پيش بيني اشتغال براي 10 نفر تا افق طرح (1400).

ـ طرحهاي تجهيز و بهره برداري از ديگر جاذبه هاي توريستي قزوين ـ تاكستان ( طرح جامع ناحیه ای قزوین).

---

انواع واحدهاي اقامتي در علم گردشگری

800x600

 هتل (Hotel )

اين مكان ها در شهرهاي بزرگ و كوچك احداث مي شود و داراي اتاق هاي زيادي است كه براي اجاره و پذيرش مسافران در نظر گرفته شده است. هتل ها داراي سالن هايي براي جشن ها، ميهماني ها، كنفرانس ها، سمينارها و رستوران، تريا، استخر، فروشگاه ها، نمايندگي فروش بليط و پارك ها ي تفريحي و محلي براي بازي كودكان و غيره ميباشد كه كليه وسايل راحتي و آسايش مسافران در آن فراهم شده است. در تعريف جامع تر مي توان هتل را واحدي اقامتي- پذيرايي دانست كه به قصد انتفاع براساس ضوابط رسمي براي مسافران ايجاد مي شود.

در هتل، امكانات اقامتي به صورت اتاق هاي يك نفره، دونفره، سوئيت هاي معمولي و مخصوص، واحدهاي آپارتماني به مسافران عرضه مي شود. اين واحدها با توجه به مشخصات ساختماني و معماري و تجهيزاتي به 5 درجه ((ê  تقسيم بندي مي شوند. هتل هاي 3، 4 و 5 ستاره داراي سرويس اختصاصي و امكانات و تسهيلات بيشتري هستند از آن جمله خدماتي نظير آرايشگاه، كفاشي، بانك، فروشگاه هاي مختلف ( پوشاك، سوغات، صنايع دستي و .....) مجتمع هاي تفريحي و ورزشي، زمين هاي بازي، استخر، سونا، سالن هاي اجتماعات و ....)

 

 هتل آپارتمان( Hotel Apartment )

واحدي اقامتي است كه در آن مجوعه اي از آپارتمان ها براي اقامت مسافران ايجاد شده است. هر آپارتمان داراي يك يا دو اتاق خواب، سالن نشيمن، سرويس بهداشتي و آشپزخانه است. كه در آن وسايل و تجهيزات متناسب با زندگي موقت ميهمان مانند: تخت خواب، مبلمان، تلويزيون، يخچال و غيره پيش بيني شده است.

 

 هتل پانسيون ( Hotel  Pans ion )

هتل پانسيون ها در داخل شهرها ساخته مي شود و شامل تعدادي اتاق و سالن غذاخوري است. آن گونه كه بتواند غذاي ساكنين اتاق ها را تأمين نمايد. معمولاً در هتل پانسيون ها كتابخانه، سالن مطالعه و اتاق تلويزيون پيش بيني مي شود. در اين مكان ها، به طور معمول اتاق را به صورت ماهانه و يا سالانه اجاره مي دهند كه در كشور ما بيشتر مورد استفاده قشر دانشجو قرار مي گيرد. لازم به ذكر است كه در هتل پانسيون ها نيز مقررات خاصي حكم فرما مي باشد كه رعايت آن الزامي است.

 

مهمان پذير ( INN )

واحدي اقامتي است كه براي استفاده ي مسافران ايجاد شده است. در اين نوع اقامتگاه ها، براي تعداد تخت در اتاق ها محدوديتي وجود ندارد و بيشتر سرويس هاي بهداشتي، حمام و اتاق نشيمن مشترك است. مهمان پذيرها با توجه به مشخصات ساختماني و تجهيزات لازم، در 3 طبقه بندي ممتاز درجه يك و درجه دو، رتبه بندي مي شوند.

مجتمع هاي گردشگري ( Tourism Complexes )  

واحدي اقامتي است كه عموماً در كنار حداقل يكي از جاذبه هاي عمده ي سياحتي ايجاد مي شود و امكانات اقامتي را براي ميهمانان فراهم مي كند. بيشتر در اين نوع واحدهاي اقامتي، تسهيلات و خدمات متناسب با نوع جاذبه ي سياحتي براي استفاده ي عموم ارائه مي شود.

 

 

مهمان سراي گردشگري (Tourist Inn  )

مهمان سراي جهانگردي نوعي هتل است كه زير نظر سازمان واحدي به صورت زنجيره اي اداره مي شود و در نقاط مختلف كشور وجود دارد. معمولاٌ طراحي فضاي اين نوع واحدها، بيشتر مشابه و متناسب با معيارهاي بين المللي هتل سازي است.

 

 اردوگاه گردشگري (Tourist Camp )

واحدي اقامتي است كه در محدوده ي تلاقي جاده هاي اصلي و پر رفت و آمد و يا در كنار شهرهاي سياحتي و زيارتي امكان اقامت را در يك فضاي محصور و مشخص براي ميهمانان فراهم ميكند. اين نوع تأسيسات داراي امكاناتي نظير: سرويس هاي بهداشتي متعدد، روشنايي، تلفن همگاني راه دور، نمازخانه، اتاق كرايه اي، مسكوني، نصب چادر، حمام مشترك و غيره مي باشد

 

 پانسيون شبانه روزي (Tourist Boar dine House )

نوعي واحد اقامتي است كه امكان اقامت ميهمانان را حداقل با صبحانه فراهم مي كند. به طور معمول، مدت اقامت در پانسيون محدوديتي ندارد و به صورت متعارف بيش از 15 روز است. در اين نوع واحد اقامتي، ويژگي هتل مانند: نظافت روزانه ي اتاق ها، سرويس بهداشتي، مرتب كردن تخت خواب يا محدود بودن ظرفيت پذيرش در اتاق وجود ندارد. معمولاً خدمات مورد نياز با همكاري ميهمانان انجام مي گيرد. از اتاق نشيمن، اتاق غذا خوري، آشپزخانه و ساير امكانات نيز، به صورت مشترك استفاده مي شود.

 

 اقامتگاه جوان (Youth Hostel )

واحدي اقامتي است كه امكان كوتاه مدت را فقط براي جوانان در حال تحصيل به صورت مشترك در اتاقها يا سالن هاي بزرگ فراهم مي كند. در اين نوع اقامت گاه ها، سرويس بهداشتي، حمام، سالن نشيمن و سالن صرف غذاي مشترك وجود دارد.

 

اتاق هاي اجاره اي در خانه هاي شخصي (Rental rooms in family houses )

اين نوع واحد اقامتي امكان اقامت را براي مسافران فراهم مي سازد. و مسافران از امكانات خواب و سرويس هاي بهداشتي موجود استفاده مي كنند. اين قبيل امكانات اقامتي بيشتر در جوار اماكن زيارتي، شهرهاي مذهبي، سواحل دريا و قطبهاي عمده سياحتي ديده مي شود. اين اماكن در زمان افزايش مسافران تعداد قابل ملاحظه اي از آنان را در خود جاي مي دهد.

11-18-2 پلاژ يا تأسيسات ساحلي (Pelage )

واحدي اقامتي مي باشد كه در ساحل درياها و درياچه ها ايجاد شده و امكان اقامت ميهمانان را در مكان هايي مانند چادر، اتاقك، اتاق، ويلا، سكوي نسب چادر فراهم مي كند. در پلاژها، خدماتي نظير دوش آب سرد، سرويس بهداشتي، آب آشاميدني، نجات غريق، تلفن همگاني، فروشگاه مواد غذايي، رستوران، وسايل تفريحي و ورزش آبي ارائه مي شود.

12-8-2 متل ( Motel )

اين بناي رفاهي معمولاً در خارج از شهرها ساخته مي شود و علاوه بركليه وسايل موجود در يك هتل، داراي پمپ بنزين، فضاي سبز وسيع و سوپر ماركت نيز مي باشد و ساختمات آن بيشتر يك طبقه ويلايي است.همچنين در متل، امكان اقامت شبانه ي مسافر، همراه با خدمات مورد نياز و وسيله ي نقليه او فراهم مي باشد.در متل، مسافر مي تواند وسيله ي نقليه خود را در كنار محل اقامت پارك كند. اين نوع امكانات اقامتي به صورت ويلا و اتاق هاي پراكنده در فواصل و موقعيت هاي مناسب و معين در محوطه اي وسيع ساخته مي شوند.( آسيايي، 1382، ص 40و 41 )

 

 

 

معیارهای تعریف گردشگری

800x600

با توجه به اینکه گردشگری با انگیزه های متفاوتی چون استراحتی ، تفریحی ، ورزشی ، دیداری، و.. انجام می گیرد و آن شخص گردشگر در مقصد اشتغال یا اقامت دایم ندارد، می توان معیارهای متفاوتی برای تعریف و طبقه بندی انواع گردشگری به شرح زیر ارائه نمود:

-معیار زمان :

فعالیت های گرردشگری به شکل کوتاه مدت (کمتر از یک روز) میان مدت (یک تا سه روز) و درااز مدت (بیش از سه روز ) از یکدیگر تفکیک می گردند.

-معیار مکان :

گردشگری را می توان به صورت فعالیت های گردشگری در حوزه نزدیک ، حوزه میانی و حوزه خارج یا دور تقسیم نمود.

-معیار انگیزه :

گردشگری به انگیزه های استراحتی ، تفریحی ، درمانی ، زیارتی ، فرهنگی ، اقتصادی و ورزشی و ... از یکدیگر تفکیک می گردند.

-معیار فصل :

گردشگری را می توان بر اساس تقاضای سفر در فصل های خاص طبقه بندی نمود

-معیار شکل و سازمان دهی سفر :

 بر اساس شکل می توان به صورت  انفرادی ، گروهی ، خانوادوگی و... تقسیم نمود

- معیار وسیله نقلیه :

بر اساس وسیله نقلیه مورد تقسیم بندی قرار گیرد

- معیار نوع و محل اقامت:

بر اساس کمیت و کیفیت محل اقامت دسته بندی می شوند .

-معیار تابعیت :

به گردشگران داخلی و خارجی تقسیم بندی می شوند

تعریف جهانگردی

800x600

گردشگری معادل فارسی واژه TOURISM در زبان های انگلیسی ، فرانسه و آلمانی است که به صورت مصطلح در زبان فارسی به صورت جهانگردی ترجمه شده است ، که بیشتربه معنی جهان را گشتن و دیدن است و سفرهای داخلی را در بر نمی گیرد و در عوض از لغت عربی سیاح استفاده می شود که به افرادی اطلاق می گردد که با هدف و منظور مشخصي دست به سفر مي زنند مانند ناصر خسرو و سعدي و اين واژه در زبان فارسي تا نيمه قرن بيستم در معناي فوق بكار مي رفت ، تا آنكه واژه جهانگردي جاي آن را گرفت.

 ریشه  واژه TOURISMاز اصطلاح TOIRISM  یونانی و لاتین گرفته شده که یکی از معانی آن
« گردش کردن یا گشتن» است و با پسوند  ISM یا «گری » که اشاره به مکتب یا اندیشه فلسفوی ، مذهبی  ،سیاسی ، ادبی و غیره دارد و در کل به صورت اسم مصدر TOURISM یا گردشگری در آمده است . (مهندسین مشاور پارسوماش ،1388،ص 28) بنابراین توریسم یعنی مکتبی که پایه فکری آن سیاحت و گردشگری است.( یوسفی ، 1387،ص 19)

برای واژه TOURISM ریشه دیگری نیز ذکر شده است که بر طبق آن اصطلاح توريست از قرن نوزدهم معمول شد. در آن زمان اشراف زادگان فرانسه مي بايست براي تكميل تحصيلات و كسب
تجربه هاي لازم زندگي، اقدام به مسافرت مي نمودند. اين جوانان در آن زمان توريست ناميده مي شدند و بعدها در فرانسه اين اصطلاح در مورد كساني به كار مي رفت كه براي سرگرمي و وقت گذاراني و گردش به فرانسه سفر مي كردند و بعداً با تعميم بيشتر به كساني اطلاق مي شد كه اصولاً به اين منظور به سفر
مي رفتند. كم كم كلمه توريست به بعضي زبان هاي ديگر نيز وارد شد و از آن واژه توريسم به وجود آمد.

مطلب دیگری که در مورد پیدایش واژه توریسم هست که می گوید نخستین بار در سال 1811 در مجله ورزشی اسپورتینگ  به کار گرفته شده است و در آن زمان این لغت به معنی مسافرت به منظور تماشای آثار تاریخی و بازدید از مناظر طبیعی برای کسب لذت به کا رمی رفت .( یوسفی ، 1387،ص 19)

از همان زمان توريسم به بعضي از مسافرت ها گفته مي شود كه هدف آنها استراحت ، گردش ، سرگرمي و آشنايي با مردم بود و نه كسب درآمد و اشتغال به كار .

 

در سال 1925 كميته مخصوص آمار گيري مجمع ملل افراد زير را جهانگرد شناخت :

1 . كساني كه براي تفريح و دلايل شخصي يا مقاصد پزشكي و درماني سفر مي كنند .

2 . كساني كه براي شركت در كنفرانسها ، نمايشگاهها ، مراسم مذهبي ، مسابقات ورزشي و از اين قبيل به كشورهاي ديگر مي روند .

3 . كساني كه به منظور بازار يابي و امور بازرگاني مسافرت مي كنند . 

4 . افرادي كه با كشتي مسافرت مي كنند و در بندري در مسير راه تا 24 ساعت اقامت مي نمايند.

 

در سال 1933 در يكي از نخستين كتبي كه در مورد جهانگردي انتشار يافت، جهانگرد به كسي اطلاق شده است كه دو شرط درباره او مصداق داشته باشد :

اول آنكه از محل اقامت خود براي مدتي كمتر از يكسال دور بوده

 و دوم آنكه از محل جديد كسب درآمد ننمايد .

در سال 1936 در كتاب صنعت جهانگردي جهانگرد به عنوان فردي كه با هدف كاري غير از آنچه در موطن خود دارد به كشور ديگر وارد شده و در آنجا بخشي از درآمد خود را هزينه مي كند .

در سال 1937 در كميتة ويژه اي كه جهت بررسي پاره اي از مسائل صنعت توريسم تشكيل گرديد مفهوم توريست به شرح زير تعريف گرديد :

افرادي كه در يك دوره 24 ساعته يا بيشتر به يك كشور خارجي سفر مي كنند توريست خوانده
مي شوند .

افرادي كه جهت خوشگذراني ، دلايل شخصي يا مسائل بهداشتي به مسافرت  مي روند .

افرادي كه براي شركت در كنفرانسها مسافرت مي كنند .

افرادي كه جهت انجام كارهاي بازرگاني مسافرت مي نمايند .

افرادي كه به يك گردش دريايي مي روند. ( شرکت توسعه گردشگری استان ایلام،1388،صص5-7)

 

در نخستین بیانیه که در سال 1948 از سوی سازمان ملل متحد در زمینه حقوق بشر ارائه شد آمده است : «هر کس حق دارد برای استراحت کردن که فراغت یا تفریح را شامل می گردد ، از تعطیلات با حقوق استفاده نماید .» (مهندسین مشاور پارسوماش ،1388،ص 28)

در سال 1963 كنفرانس جهاني توريسم در شهر رم برگزار گرديد و واژه توريست را به شرح ذيل تعريف نمود :

توريست كسي است كه به طور موقت مسافرت مي كند و در كشور مورد علاقه خود حداقل 24 ساعت اقامت مي نمايد . در ضمن هدف از مسافرت خود را يكي از موارد زير انتخاب مي كند:

استفاده از تعطيلات ، تأمين سلامتي ، مطالعه و تحقيق ، موارد مذهبي و ورزشي ، تجارت و امور بازرگاني ، مسائل خانوادگي ، مأموريت و شركت در كنفرانسها . ( شرکت توسعه گردشگری استان ایلام،1388،ص7)

 

در سال 1980 بیانیه مانیلا درتوریسم جهانی تصریح نمود که هدف نهایی از توسعه گردشگری عبارتست از «بهبود کیفیت زندگی و خلق بهتر شرایط زندگی برای مردم» .

 

در بیانیه اوزاکا در سال 1994 به نقش گردشگران به عنوان شرکای حفاظت از محیط زیست و میراث فرهنگی تاکید شده است .

 

سازمان جهانی جهانگردی (WTO) World Tourism Organization تعریفی عمومی از جهانگردی ارائه نموده است .در این تعریف که طی کنفرانس بین المللی (1991) درباره مسافرت و آمارهای جهانگردی (تعریف و طبقه بندی آن ) به شرح زیر ارائه شده است:

جهانگردی : به علل فردی که به مسافرت می رود و در آن مکان که خارج از محیط زندگی وی است برای مدتی کمتر از یکسال جهت تفریح ،تجارت و دیگر هدف ها اقامت نماید ، گفته می شود .

جهانگرد : به کسی گفته می شود که حداقل یک شب در یک اقامت گاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید به سر برد .

گردشگر یک روزه : به گردشگری اطلاق می گرددد که شب را در یک اقامت گاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید به سر نمی برد .

بازدید کننده :کسی که محلی غیر از محل زندگی خود به مدتی کمتر از 12ماه مسافرت کند وهدفش از ماندنش کسب درآمد ،در آن محل سفر کرده ، نباشد.

مسافر : کسی که بین دو یا چند مکان سفر کند . (مهندسین مشاور پارسوماش ،1388،ص 29)

 

وقتي جهانگردان به كشوري وارد مي شوند، الزاماً بايد هزينه هايي را در آن كشور بپردازند مثل هزينة غذا و هزينة محل اقامت در هتل و مهمانخانه ها ، هزينة تفريحات ، هزينة حمل ونقل در داخل آن كشور ، هزينة گشت ها و تورهاي داخلي و همچنين پولي كه بابت خريد سوغاتي و كالاهاي بومي آن كشور و يا بابت ورود به موزه ها و بناهاي تاريخي وساير وسايل مو رد نياز خود خرج مي كنند . اين هزينه ها را
جها نگردان با ارزي كه همراه  آورده اند مي پردازند ودرواقع مثل اين است كه خدمات و كالاهاي داخل كشور به كشور جهانگرد صادر شده باشد . به اين جريان اقتصادي كه از طريق جهانگردي حاصل مي شود          « صادرات نامرئي » مي گويند. ( شرکت توسعه گردشگری استان ایلام،1388،صص10)

 

 

 

 

 

 

 

 

راهکارهای توسعه جهانگردی و ایرانگردی

جهانگردی به سبب ماهیتش با دیگر فعالیت های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و عمرانی کشور در ارتباط است و به شدت به تاسیسات زیر بنایی گوناگون و عوامل حمایت کننده از آن بستگی دارد. زمانی که مجموعه ساختارهای یک کشور دچار بیماری است، جهانگردی و ایرانگردی که به قولی صنعتی بسیار ظریف و حساس و به شدت متکی و وابسته به کارکرد دستگاههای سیاسی، فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی است نمی تواند موفق باشد. بنابراین باید به منظور تحرک بخشیدن به این امر که تاثیر آن در فقر زدایی، ایجاد توازن اقتصادی و ارزآوری بر کسی پوشیده نیست، نخست زمینه مهیا و مستعد شود و برای این کار باید میان وزارت خانه ها، سازمان ها، اداره ها و به طور کلی نهادهایی که دست اندر کار امور عمرانی و توسعه همه جانبه کشورند هماهنگی های لازم به وجود آید. در همه کشورهای جهان سعی بر این است که نخست زمینه های فعال شدن مسافرت های داخلی را فراهم سازند، و در واقع همین امر موجب رغبت و مایل خارجیان به مسافرت به کشورهاست، بنابراین عوامل موثر در گسترش مسافرت به عوامل فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ساختاری تقسیم می شوند که در اینجا به اختصار ، به این عوامل می پردازیم.

1-) عوامل فرهنگی-اجتماعی – آموزشی

توسعه شهر نشینی، کاهش ساعات کار و افزایش مدت مرخصی های سالانه از عواملی است که موجب پیدایش انگیزه مسافرت می شود، ولی ایراد سخنرانی ها ، انتشار مقاله ها و کتاب ها درباره فواید مسافرت و آثار نیکی که بر ارتقای سطح بینش و توسعه جهان بینی افراد دارد، می تواند درامر ازدیاد و توسعه مسافرت بسیار موثر باشد.

- با استفاده از رسانه های گروهی و وسایل گوناگون گفتاری و شنیداری مردم را با هنجار و رفتار صحیح هنگام مسافرت و گردش، در ارتباط با مسائل زیست محیطی ، رعایت نظافت در اماکن عمومی مانند مهمان خانه ها، مهمان سراها، غذا سراها و قهوه خانه ها آشنا کرد، آنان را از ریختن زباله در گردش گاه ها، اماکن تفریحی و اقامتی بر حذر داشت و با متخلفان برخورد سخت و قانونی کرد.

- باید کارکنان بنگاه های مسافربری، مسافرخانه ، مهمان سراها، غذا سراها و قهوه خانه ها را به رعایت اصول ادب و تواضع در رویارویی با ارباب رجوع(مسافران) و رعایت نظافت و بهداشت، پوشیدن لباس نظیف و تمیز، پاک نگاهداشتن آبریز گاه ها، سالن های پذیرایی و محوطه بنگاه های مسافر بری تشویق نمود و آنان را ملزم کرد یا حتی آموزش داد و در صورت تخلف تنبیه و طرد کرد. آراستگی، نظافت ، نظم و زیبایی اقامت گاه ها و خدمتکاران را در جهانگردی نباید دست کم گرفت، زیرا آبرو و حیثیت ملتی در گرو آن هاست.

2-) عوامل اقتصادی

یکی از مهم ترین موانع مسافر مشکلات اقتصادی موجود در جامعه است. از آنجا که طبقات متوسط و ضعیف اکثر افراد جامعه را تشکیل می دهند و از طرفی، جمعیت ایران جمعیتی جوان است، دانش آموزان، دانشجویان، کارمندان و استادان مهم ترین گروه شغلی و سنی بازار بالقوه مسافرت را در این کشور تشکیل می دهند و از طرف دیگر هزینه مسافرت در ایران نسبت به درآمد بسیار بالاست. متاسفانه در این کشور، برخلاف بسیاری از کشورهای جهان، برای استفاده از امکانات و تاسیسات مسافرتی برای دانشجویان و جوانان، استادان و معلمان هیچ گونه تخفیفی قائل نمي شوند و بدیهی است که به رغم تمایلات این گروه به مسافرت، به سبب کمی درآمد نمی توانند به این امر که در ارتقای سطح بینش، فکر و آگاهی موثر است، اقدام نمایند. باید در جهت افزایش درآمد سرانه که موجب افزایش تقاضای مسافرت می شود کوشید. شایسته است تسهیلات و تخفیف هایی برای مسافرت استادان، معلمان و دانشجویان و دانش آموزان در نظر گرفته شود.

3-) عوامل تشکیلات ی و تسهیلاتی

- ایجاد هماهنگی میان برنامه های جهانگردی و مسافرت و مقررات و تصمیم های اداری و اجتماعی سایر سازمان ها و تشکیلات دولتی و تضمین و اجرای تصمیم ها و مقرراتی که توسط مسئولان امور برای ارتقای مسافرت و ایجاد تسهیلات وضع می شود.

- ایجاد بخشی در سفارت خانه های جمهوری اسلامی ایران در کشورهای خارج و زیر نظر معاونت فرهنگی یا وابسته فرهنگی که کارش تهیه کتابچه های راهنما و انتشار اطلاعات در مورد جاذبه ها و تسهیلات جهانگردی در ایران باشد. این دایره، وظیفه اطلاع رسانی در مورد جاذبه های ایران در روزنامه ها و رسانه های جمعی کشور محل ماموریت را عهده دار خواهد بود.

- ایجاد دفاتر اطلاع رسانی، با کارگردانی افرادی خوش برخورد، خوش سیما، خوش لباس آگاه و مسلط به زبان های بین المللی(به ویژه انگلیسی و فرانسه) و آگاه از اصول پذیرایی و مطلع از امکانات موجود. این دفاتر باید رد مبادی ورودی و در پایانه های مسافربری، فرودگاه ها و ایستگاههای راه آهن ایجاد شوند و نقشه خیابان ها و کوچه های شهر، مراکز دیدنی طبیعی، تاریخی ، تفریحی و کتابچه هایی حاوی اطلاعات و عکس هایی از این مراکز مهمان سراها، غذا سراها، همراه با بهای استفاده از آن ها را در اختیار داشته باشند تا بتوانند مسافران را ، با بهترین شیوه ، راهنمایی کنند. بدیهی است این دفاتر نباید در قبال خدمتی که به مسافران ارائه می دهند، مزدی یا پولی دریافت کنند،؛

- کاهش گیر و بندهای مربوط به صدور روادید و گمرک در مرزها . باید حتی الامکان مامورانی در بخش گذرنامه، امنیت و گمرک مرزها به کار گرفته شوند که ازحداکثر ادب و آداب دانی بهره مند و دست کم به زبان انگلیسی آشنا باشند،

- ایجاد راه های ارتباطی استاندارد(بزرگ راه ها ، خطوط هوایی و راه آهن) در نواحی جهانگردی و جاذبه های زیارتی و ... به وسیله وزارت راه و ترابری و با همکاری وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی

- ایجاد تعمیرگاه های سیار خودرو به وسیله وزارت راه و ترابری یا بخش خصوصی،

- ایجاد نمایشگاه هایی از جاذبه های نواحی مختلف ایران، در مراکز استان ها و در تهران و شرکت در نمایش گاه های بین المللی جهانگردی و معرفی ایران و جاذبه ها و تسهیلات جهانگردی آن به کشورهای خارجی ؛

- با توجه به رابطه بسیار قوی که میان مسائل زیست محیطی و جهانگردی وجود دارد و با عنایت به اینکه جهانگردی و محیط زیست از اهم مسائل کشورها و از جمله کشور ایران است، وزارت خانه ای با نام وزارت جهانگردی و محیط زیست یا مشابه آن تشکیل شود.

- آمایش ، بازسازی و زیبا سازی گردش گاه ها و اماکن تاریخی و ایجاد مراکز تفریحی و خدمات رفاهی در مراکز جذب مسافر، استقرار گروه های امداد پزشکی در مناطق یاد شده؛

-ایجاد فروشگاه های مجهز و زیبا برای ارائه فرآوردهای هنری و دستی، ملزومات سفر و سوغات به مسافران در مبادی ورودی و خروجی؛

- ایجاد مراکز بهداشتی و درمانی در مرزهای زمینی، هوایی و دریایی، برای نظارت بر سلامتی مسافران به منظور جلوگیر ی از ورود مبتلایان به بیماری های واگیر به داخل کشور؛

- ملزم کردن مسافران خارجی عازم ایران به داشتن ارز کافی(ارزی قوی نظیر دلار یا مارک) برای گذراندن زندگی در مدت اقامت در ایرن ؛

- مجهز ساختن مرزهای کشور به رایانه به منظور انجام هر چه سریع تر تشریفات گذرنامه ورود و خروج مسافران ؛

- ایجاد استراحت گاه های مجهز و امکانات رفاهی در مرزها: غذا سراها، قهوه خانه ، اتاق های استراحت مجهز و تمیز که به وسیله کارکنانی مودب ، خوش رفتار و زبان دان اداره     می شوند؛

- پیشنهاد می شود با بهره گیری از معماری غنی ایرانی بسیاری از اماکن پذیرایی و اقامتی را به سبک و سیاق همین معماری بنا کنند، می توان کاروان سراهای باستانی را که خرابه شان در گوشه و کنار کشور و بر سر راه هاست باز سازی کرد و با ایجاد وسایل رفاهی در آن ها . این مکان ها را مهیای پذیرایی از مسافران نمود. سبک معماری باستانی ایران، خود جذابیتی بسیار قوی برای خارجیان دارد و معرف باورها و رسوم ایرانی است.

- جمع آوری معتادان، گدایان فروشندگان دوره گردی که خوراکی های غیر بهداشتی ارائه می دهند و خلاصه همه کسانی که به گونه ای حیثیت ملی ایران را مخدوش می سازند، از مرزها و مراکز زیارتی و تفریحی بسیار ضروری است.

- مهار دقیق و بازرسی دائمی قهوه خانه ها، غذاسراها، مهمان سراها، و بنگاه های مسافربری به وسیله ماموران کوشا، نفوذ ناپذیر ، آگاه و وارد به امر بهداشت غذاها، نظافت غذاسراها، مهمان سراها و به ویژه دست شویی ها و اب ریزگاه ها و مجازات و تنبیه صاحبان اماکنی که این مقررات رار رعایت نمی کنند.(محلاتی،1380،ص302).

عوامل موثر درتوسعه صنعت جهانگردی ایران

800x600

برای توسعه صنعت گردشگری درایران اقدام برای تدوین طرح جامع جهانگردی ضروری است. درسال 1350 یک شرکت سوئیسی، به نام توریست کنسولت ماموریت تدوین طرح جامع جهانگردی را بر عهده گرفت، اما با شروع انقلاب اسلامی فعالیت های این شرکت متوقف گشت. بعد از انقلاب در اواخر سال 1373 یکی از مشاوران سازمان جهانی جهانگردی برنامه عمرانی برای توسعه گردشگری درایران تدوین نمود، ولی به دلیل اینکه در تهیه این برنامه عمرانی ملاحظات مربوط به قوانین اسلامی منظور نشده بود، انجام آن به زمانهای بعدی موکول شد. از سال 1377 بار دیگر مذاکراتی با سازمان جهانی جهانگردی و دفتر عمران سازمان ملل برای مشارکت آنها درتهیه و تدوین برنامه ملی توسعه گردشگری صورت گرفت. سرانجام در بهمن 1378 سند این پروژه با حضور دبیرکل سازمان جهانی جهانگردی در تهران به امضا رسید. برنامه ملی تحت نظارت شورای عالی ایرانگردی وجهانگردی توسط يک گروه از کارشناسان بین المللی و ملی انجام می شود:

-         تدوین راهبرد بازاریابی و توسعه پایدار گردشگری و جریان مستمر برنامه ریزی جهانگردی.

-         تدوین راهبرد توسعه منابع انسانی.

-         ارتقاء تواناییهای بخش دولتی در مدیریت صنعت جهانگردی.

-    اجرای عملی طرحهای جهانگردی در یک منطقه نمونه با یک مقصد توریستی ایران به عنوان جهانگردی(سینایی،1379،ص57).

عوامل عمده ای که به طور کلی در جلب جهانگرد مهم و موثرند بر دو گونه اند: نخست عوامل فرعی و اکتسابی که عبارتند از راههای مناسب و وسایل نقلیه مجهز، امنیت عمومی ، بهداشت و پذیرایی رضایت بخش که ما از همه اینها به عنوان عوامل زیر بنایی یاد می کنیم. دوم عوامل اصلی و ذاتی که بسیار مهم بوده و عبارتند از بقعه و اثار تاریخی و باستانی، مناظر طبیعی، همجواری با کشورهای قابل سیاحت ونزدیکی به کشورهای غنی و پردآمد، نزدیک بودن به آب دریاها و دریاچه ها برای ورزشهای تابستانی و غیره...(فیض بخش،1355،ص174).

جایگاه ایران در صنعت توریسم

800x600

با در نظر گرفتن اینکه ایران در منطقه خاورمیانه واقع شده نمی توان سرنوشتی جدا از سرنوشت و موقعیت جهانگردی این منطقه برای ایران تصور کرد و در بررسی موقعیت جهانگردی ایران ضروری است که در جریان جهانگردی در منطقه خاورمیانه نیز مورد توجه قرار گرفته ودر جهت  کشوری مثل ایران در منطقه ای واقع شده است که هوای معتدل و سردسیری و گرمسیری دارد که می توان احتیاجات جهانگردان ورزش دوست و اسکی باز و کوه پیما را در ییلاقات فراهم نماید و هم زیبائیهای شهرهای باستانی و یا مدون امروزی را با فرهنگ جدید دارا می باشد و هم صحرا و کویر و مناطق گرمسیری و دشتهای پر گل مناطق جنوبی و کوهستانی و جنگلی اطراف کوههای زاگرس و البرز را دارد که در تمام ایام سال از گل و لاله و شقایق می باشد برای توریستهای کشورهای اروپایی ایده آل است.

برنامه ریزی علمی همراه با اعمال سیستی دلسوزانه و آگاهانه که مصالح کشور را بر هر جریان فکری حقیرانه و تنگ نظرانه مقدم بشمارد، دست اندرکاران امور جهانگردی را مدد خواهد کرد، ولی افسوس که برنامه ریزی غیر مسئولانه رژیم گذشته و عوارض منفی و اجتناب ناپذیر اوایل انقلاب و سپس جنگ تحمیلی هشت ساله و در پی آن تحریم های اقتصادی اعمال شده جهانی که همچنان کم و بیش تداوم دارد، مقوله جهانگردی را به کلی از دستور کار حکمرانان کشور خارج ساخت. جنگ تحمیلی هشت ساله و از زیر اسختها و زیر بناهای کشور و امکان پذیرایی و اقامتی را ویران کرد. وانگهی ، تصرف اماکن باقیمانده سیاحتی و اقامتی از طرف سازمانهای جدید با نام و بی نام که اشغال برخی از آنها کماکان ادامه دارد، سوء مدیریت بعضی از مسئولان دررده های مختلف، عدم تبین و تعیین سیاست اقتصادی و فرهنگی مشخص در مورد شناسایی رفتارهای مجاز و غیر مجاز جهانگردان، عدم درک صحیح اهمیت و نقش جهانگردی در همه شئون  اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی کشور از طرف برخی از دست اندرکاران و عوامل دیگر باعث گردید تا این کشور که می تواند یکی از قطبهای مسلم و مهم جلب جهانگرد درجهان باشد از مواهب عظیم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهانگردی محروم شود، به طوریکه میزان ورود- جهانگرد خارجی به کشور و درآمد حاصل از آن درمقایسه با بسیاری از کشورهای همجوار یا در حال توسعه بسیار کم و ناچیز باشد. تعداد ورود- جهانگرد به ایران میان سالهای 1995-1990 افزایش یافته که البته در سنجش با تعداد ورود- جهانگرد به جزیره کوچکی مانند مالدیو یا به کشورهایی نظیر سریلانکا و پاکستان وطبعا با هندوستان بسیار اندک است.

تاریخچه توریسم در ایران

800x600

ایران به سبب موقعیت جغرافیایی ، بازرگانی و با داشتن مردمانی مهمان دوست و مهربان و میراثهای گرانبهای فرهنگی و هنری ، از قدیم برای مسافران و جهانگردان جهان جاذبه ای ویژه داشته است  ( محلاتی ، 1380 ،ص 280 ) .

هر چند کشور ایران به ملاحظات گوناگون همواره مورد توجه مردم همه نقاط جهان بوده و هر چند در پای جهانگردان را از گذشته ها ی دور می توان در این سرزمین دنبال نمود ، اما پرداخت به موضوع جهانگردی و از دیدگاه اقتصادی و فرهنگی و معرفی کشور و آداب و رسوم و خصوصیات آن به جهانیان فقط از آغاز دوران سلطنت شاهنشاهی دودمان پهلوی است که به آن اقدام می گردد .

در اینجا نگاهی کوتاه و گذرا به گذشته جهانگردی در ایران می اندازیم . از دوران پیش از اسلام نوشته هایی در دست است که خبر از سفر بعضی از یونانیان و رومیان به ایران میدهد پاره ی از اینان چون هردوت و گزنفون نوشته هائی هم راجع به تاریخ و اوضاع و احوال ایران آن روز برجای گذاشته اند .

در دوران بعد از اسلام ، نخستین کسی که از مغرب زمین به ایران سفر کرد و در شرح مسافرت خود به ایران سفرنامه ای را هم به رشته تحریر در آورد بنیامین تودلای یا بنیامین التحلیلی اهل تودلای اسپانیاست . وی در سال 1159 میلادی از شهر ساراکسا واقع در اسپانیا به فرانسه ، ایتالیا ، یونان ، فلسطین ، ایران و یمن مسافرت کرد و از طریق عربستان ، مصر و سیسل به اسپانیا بازگشت .

سفرنامه او درباره این مسافرت بسیار مشروح و طولانی است . پس از تودلای در مسیر یادآوری از جهانگردانی که در گذشته های دور ، به ایران سفر نمودند به نامهای آشنای چون مارکوپولو ، ادریکس و جوزافا باربارو باهم است که به ترتیب در قرون 13و 14 و15 میلادی به ایران سفر نمودند . جوزافا باربارو در سال 879 هجری قمری سفیر جمهوری و نیز در ایران بود . سیاست نامه هائی که از هر کدام از این جهانگردان باقی مانده بسیار جالب و در خور توجه می باشد .

اما از مشرق زمین ، ابولقاسم محمد بن حوقل بغدادی از جهانگردان بنام و نویسندگان معروفی است که بین سالهای 320 الی 348 هجری قمری به ایران مسافرت نمود ومطالعات وسیعی پیرامون جغرافیای ایران که تحت عنوان المسالک و الممالک به رشتۀ تحریر در آورد انجام داد . علاوه بر محمد بن حوقل ابن بطوطه ( شرف الدین محمد الطبخی ) نیز که در سالهای 725 الی 735 هجری قمری از مغرب اقضی به ایران آمد در سفرنامه معروف خود به دیدنیهای ایران اشاره کرده است .

در بین جهانگردان مغرب زمین مادام (( دیولافوا)) از جمله جهانگردان مشهوریست که در سالهای ( 1888-1884 ) میلادی به اتفاق شوهر خود (( مارسل دیولافوا )) مهندس و باستان شناس معروف فرانسوی به ایران مسافرت نمود و مشاهدات خود را در سفرنامه گردآورد و به طبع رساند .

مادام دیولافوا در این سیاحت نامه از فراوانی آثار اصیل و باستانی و سبکهای مختلف معماری ایران بکرات یاد کرده است . از آنچه گذشت که اینطور استنباط می گردد که کشور ایران از قدیم الایام همواره مورد توجه جهانگردان بوده است و کسانیکه در طی سالیان متمادی برای شناخت تمدن کهن سرزمین ما به ایران آمده اند بشدت مسحور و مفتون هنر و اخلاق و خصوصیات مردم این کشور شده و بررسیهای فراوانی در این خصوص بعمل آورده اند       ( فیض بخش ، 1355، ص170 ) .

تجارب برخی از کشورها در زمینه توریسم

800x600

استفاده از کشورهایی که در زمینه صنعت توریسم به پیشرفتهای چشمگیری دست پیدا     کرده اند ، بسیار مفید می باشد . سه کشور ترکیه ، تایلند و اتریش که در سالهای اخیر به این موفقیت دست پیدا کرده اند .

ترکیه به لحاظ مشابهت های جمعیتی و فرهنگی و مذهبی که با ایران داشت ، انتخاب گردیده است . و دلیل انتخاب تایلند بخاطر این بوده است که این کشور با برخورداری از در آمدهای سواحل خود این صنعت را توسعه داده است وبه در آمدهای ارزی زیادی دست پیدا کرده است ، کشور ایران هم با برخورداری از سواحل خزر و خلیج فارس و دریای عمان می تواند مانند کشور تایلند به این موفقیت دست پیدا کند و بالاخره کشور اتریش که در قاره سر سبز اروپا قرار  دارد ، بخش اعظم در آمد خود را از راه توریسم زمستانی بدست می آورد که کشور ایران هم می تواند با استفاده از ارتفاعات بلند و دامنه های پوشیده از برف البرز و زاگرس مانند کشور اتریش به این مهم دست یابد .

 

1- ترکیه :

ترکیه در زمینه سیاستهای تعطیلاتی و جهانگردی در برنامه ریزی های اقتصادی اوایل دهه 1960، تاسیس اولین سازمان جهانگردی رسمي را در سال 1963 طرح ریزی کرد. جهانگردی ترکیه در دهه 1960 زمانی که کیفیت و اهمیت جهانگردی کاملا درک نشده بود در ابتدای راه بود در دهه 1970 توجه دولت ترکیه به جهانگردی معطوف شد . در سال 1983 جهت تشویق شرکتهای خارجی و ترک برای شرکت در توسعه بخش جهانگردی ترکیه ، سیاستها توسط دولت اصلاح شد ( پوررستمی ، 1384، ص73)

با وجود اینکه ترکیه در سالهای اخیر با مشکلات متعددی از جمله نا آرامی منطقه کردنشین جنوب شرقی ترکیه ، زلزله های پی در پی و بحرانهای منطقه ای روبرو بوده است ولی این جریانات نتوانسته است وقفه ای در رشد جهانگردی این کشور ایجاد نماید . این کشور در سال 1998 توانست با جذب 9 میلیون و 753 هزار نفر توریست و کسب در آمد ارزی بالغ بر 7 میلیارد دلار به موفقیت چشمگیری نائل آید .

بنابه آمار وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه در 11 ماه ابتدای سال 2005 میلادی ورود گردشگران از کشورهای عضو سازمان توسعه وهمکاریهای اقتصاذی ( او. ئی.سی.دی ) به این کشور با 9/18 درصد افزایش نسبت به دوره مشابه سال پیش به 12میلیون و 406 هزار و 456 نفر رسید .در این دوره ، ورود گردشگران از کشورهای اروپای شرقی به ترکیه نیز با 21 درصد افزایش به پنج میلیون و 519 هزار و114 نفر رسید .  

بررسی آمار وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه نشان می دهد در 11 ماه ابتدای سال 2003 میلادی 13 میلیون  و 385هزار و 686 گردشگر خارجی وارد این کشور شده بود که در      11 ماه ابتدای سال گذشته به 16 میلیون و 727 هزار و 541 نفر رسید در سال 2005 میلادی نیز 17 میلیون و 516 هزار گردشگر خارجی وارد این کشور شده بود . در سال 2005 میلادی در آمد ارزی از محل صنعت گردشگری که در ترکیه به عنوان صنایع بدون دودکش از آن یاد   می شود ، بالغ بر 15 میلیارد و 888 میلیون دلار بود.( پور رستمی ، 1384 ،ص 74)

2- اتریش

این کشور در مرکز اروپا قرار گرفته است و 83849 کیلومتر مربع وسعت و بالغ بر هفت میلیون شصت هزار نفر جمعیت دارد . اتریش به برکت موقعیت جغرافیایی مناسب و بهره مندی از کوههای آلپ و کوهساران دیگری در نواحی غربی و جنوبی جلگه های حاصل خیز ، هر ساله میعادگاه میلیونها جهانگردی خارجی است . این سرزمین بسته هر چند از صنایع پیشرفته بهره مند است و کشاورزی چندان گسترده ای ندارد ولی جهانگردی نقش بسیار مهمی در اقتصاد آن ایفا می کند . ارزش تولید ناخالص ملی اتریش که در سال 1988 تا 2/4 درصد افزايش يافت.در سال 1989 با رشد برابر 386 درصد به 1672 میلیارد شیلینگ رسید .

کشاورزی و جنگل 1/3 درصد و صنایع ، صنایع دستی و معدن 28 درصد از تولید ناخالص ملی این کشور را تامین می کنند . دولت اتریش به منظور بهره برداری از جاذبه های طبیعی و جاذبه های فرهنگی سرمایه گذاری های کلان نموده است . به همین جهت ، اتریش کوچک و زیبا در توسعه اقتصادی جهانگردی خود موقعیت بسیار درخشانی دارد . در سالهای 1988 و 1989 ، میزان رشد در آمد جهانگردی اتریش 15 % بوده ، که همین عایدات در تامین کسری بودجه  ی ارزی این کشور و ایجاد توازن در پرداختهای خارجی اش بسیار موثر واقع شده است .

در سال 1992 ، در آمدجهانگردی بیش از 16% از کل تولید ناخالص اتریش را تشکیل داده است . در سال 1995 این کشور ، تعداد 000/173/17 ورود – جهانگردی داشته است که سهم آن در کل بازار جهانی جهانگردی از نظر تعداد ورود – جهانگردی 04/3% بوده است .

درآمد اتریش از جهانگردی در سال 1995 به 000/000/597/14 دلار رسیده است . با توجه به در آمد جهانگردی تمامی جهان در همان سال که 000/000/004/399 دلار بوده است ، سهم اتریش در کل در آمد جهانی حاصل از جهانگردی 65/3 درصد رسیده است . اگر هزینه جهانگردی اتریش را که در سال 1995 مبلغ 684/11 میلیارد دلار بوده از کل در آمد. این کشور از جهانگردی ، که 597/14 میلیارد دلار بوده کسر نماییم ، به رقم سود خالص این کشور از جهانگردی ، یعنی مبلغ 2910 میلیون دلارمي رسيم(محلاتي،1380،ص91).

3- تایلند

کشور پادشاهی تایلند که 514000 کیلومتر مربع وسعت و 58 میلیون نفر جمعیت دارد در جنوب شرق آسیا ، در کنار خلیج سیام و دریای آندامان و در همسایگی کشورهای میانمار ، لائوس ، مالزی و کامبوج واقع شده است . این کشور یکی از مراکز مهم جذب جهانگردی در آسیای جنوب شرقی است و در آمدهای جهانگردی نقش مهمی در تامین هزینه های نوسازی اقتصاد کشور دارد .

طبق آمار سازمان جهانی جهانگردی ، در سال 1991، تعداد ورود – جهانگرد به تایلند 000/087/5 نفر ثبت شده است . سهم این کشور در کل بازار جهانگردی منطقه از نظر تعداد ورود – جهانگرد در سال 1991 ، 000/000/923/3 دلار رسیده است .

در تایلند که تا دهۀ 60 جزو فقیرترین کشورهای جهان بود ، برنامه ریزان به رهبری سیاست مدیران با درایت ، وطن خواه و آگاه به شرایط زمان ، به تدوین برنامه ها ی عمرانی در همۀ زمینه های اقتصادی از جمله جهانگردی دست زدند و زمینه را برای بهره برداری فراوان از امکانات عالی کشور نظیر پیشینه تاریخی ، میراثهای گران بهای فرهنگی و ... مهیا ساختند و به جلب جهانگرد از راه تبلیغات گسترده دست زدند امروزه در آمد حاصل از جهانگردی مهمترین منبع تامین ارز برای این کشور است .( پور رستمی ،1384، ص 76 )

برنامه ریزی منطقه ای توریسم

800x600

برنامه ریزی منطقه ای توریسم یکی از بخشهای بسیار مهم در زمینه توریسم است زیرا در صورت تقسیم بندی نواحی توریسم به مناطق مختلف امکان مدیریت مناسبتر فراهم می شود و ما         می توانیم از توان های مناطق بطور مناسب بهره برداری کنیم . در برنامه ریزی توریسم ابتدا بخشها را در سطح کلان ایجاد می کنند ، در سطح خرد به پروژه ها و طرحهای توسعه ای  خاص پرداخته می شود ، مثل بنگاه مسکن یا منطقه مسکونی ، محل تولید ، فرودگاه ، پارک ملی ، پارک مصنوعی ، طرح توسعه استراحتگاه یا کارخانه برق . بخش خصوصی در ابتدا مطالعه امکان سنجی انجام خواهد داد و بر اساس آن برنامه ای طراحی و تدوین می کند ، معیارهایی که آنها مدنظر قرار     می دهند شامل تجزیه و تحلیل فعالیتهای بازار یابی ، تعریف محصول، آمیخته بازاریابی ، طرح پیشنهادی و توجیه طرح است ، اگرچه این روش برای طرحهای جهانگردی در نظر گرفته شده اما با اندکی اصلاحات می توان از آن برای هر طرح توسعه ای استفاده کرد .

گردشگر عام نیازمند مجموعه کاملی از تسهیلات ، خدمات و جاذبه ها در همان مکان و منطقه است .

برنامه ریزی منطقه ای با مسایلی مرتبط با توسعه محصول مواجه می شود ، برخی از این مسایل عبارتند از :

-    توسعه بیشتر مناطق جهانگردی قبلا انجام شده است . ممکن است طرحها ی کلان توسعه جهانگردی نیز از قبل در حال اجرا باشد .

-         به روز آوری و بهسازی تسهیلات ، اعم از توسعه مجدد و ابتکار و نوآوری .

-         توسعه بیشتر استراحتگاههای موجود .

-         بهسازی و بهبود بخشهای جهانگردی در شهرستانها و شهرها .

-         اجرای مرحله اولیه توسعه مناطق توسعه نیافته یا کم توسعه یافته ( رنجبریان ، زاهدی ،1379،ص111).

-         تاکید، از کلان به خرد ، از شناسایی و مطالعه مناطق تا توسعه حوزه ها و محل ها ، تفاوت می کند .

مناطق جهانگردی را می توان بر اساس قابلیت و ظرفیتی که دارند ، درجه بندی نمود . این امر به تصمیم گیری در مورد اینکه کجا باید تلاشهای توسعه را متمرکز کرد ، کمک می کند . به هنگام ارزیابی توسعه یک منطقه از نظر قابلیت و ظرفیتهای بالقوه ی جهانگردی ، باید معیارهای زیر را مورد توجه و بررسی قرار داد :

-         آیا دارای تنوعی از منابع طبیعی جذاب هستند ؟

-         آیا شرایط آب وهوایی مناسب است ؟

-         آیا دارای تنوعی از جاذبه های فرهنگی از جمله محلهای تاریخی و باستانی هست ؟

-         آیا به ذخایر آب فراوان دسترسی دارد؟

-         آیا انواعی از امکانات  و تسهیلات ورزشی و تفریحی را دارا است؟

-    آیا شهرستانها ، شهرها یا مناطق استراحتگاهی شناخته شده ای دارد که از قبل یک سری تسهیلات خرید و سرگرمی را ارائه دهد ؟

-    آیا از قبل وجود تاسیسات زیر بنایی مناسب و ظرفیت احتیاطی یا ظرفیتی که به راحتی قابل گسترش باشد برخوردار است ؟

-         آیا جمعیت محلی به اندازه ای هست که نیروی کار مورد نیاز برای انجام خدمات جهانگردی را به راحتی تامین کند ؟

اگر این نیاز ها قبلا به خوبی تامین شده اند ، پس اینجا مسئله گسترش و توسعه مطرح میشود . آیا این منطقه می تواند موجب گسترش فعالیتهای جهانگردی شود ، و آیا این امر محصول را که قبلا در بازار شناخته شده را تغییر می دهد ؟ مهم تر اینکه این تغییرات موجب بهبود اوضاع می شود ؟ ( الوانی ، 1373، ص313)

اثرات اقلیم بر توریسم

800x600

بدون شک آب و هوا یکی از عوامل موثر بر توریسم محسوب می شود همانگونه که عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی بر توریسم تاثیر می گذارند، عوامل اقلیمی (دما، رطوبت، بارندگی و ...) نیز تاثیر مثبت و منفی بر توریسم خواهد گذاشت تغییرات نامنظم آب و هوایی به دنبال خود باعث افت در صنعت گردشگری می شود. رابطه اقلیم و توریسم را می توان با ذکر مثال روشن کرد. مثلا گرم شدن هوا و تغییرات اقلیمی در فصل زمستان باعث ذوب برفها و کمبود برف     می شود، که این خود توریسم زمستانی و ورزشهای مثل اسکی بازی- سورتمه سواری و ... را با مشکل مواجه می سازد و در فصل تابستان بی نظمی های بارش و افت دما و ابری بودن آسمان توریسم تابستانی و ورزشهای نظیر شنا، قایق سواری، گلف و ... را با مشکل جدی روبرو        می سازد.

توریسم به عنوان یک بخش اقتصادی حساس به هوا واقلیم به شمار می آید. هوا و اقلیم نه تنها بر توریسم تاثیر می گذارد، بلکه باعث تقاضای خدمات توریستی می شود. در مواردی وابستگی به عوامل اقلیمی در ایجاد تقاضای توریسم هم سر چشمه و هم عامل محدود کننده آن محسوب می شود. آنچه از گذشته نه چندان دور توریست ها در جستجوی آن بوده اند، برخوردار شدن از خنکی هوا بوده است و آنچه در حال حاضر از تعطیلات تابستانی انتظار می رود، استفاده از آفتاب در حداکثر زمان ممکن است.(خسروی،1379،ص58)

امروزه توریست های کشورهای غربی با توجه به توسعه امکانات جهانگردی چنان متوقع شده اند که گاهی به هنگام اقامت تفریحی خود، در صورت مواجه شدن با شرایط نامساعد جوی قسمتی از مخارجی را که متحمل شده اند مطالبه می کنند. بنابراین شرکتهای بیمه به شناخت احتمالات پدیده های مختلف آب و هوایی، سخت نیازمند می باشند.(خالدی، 1374،ص246).

شرایط مطلوب آب و هوایی در صنعت توریسم:

آب و هوای مناسب برای سفر جهانگردی آب و هوایی است که بدن انسان برای حفاظت در برابر پایداری محیط خارجی نیازی به کوشش زیادنداشته باشد و مکانیزم های منظم موازنه ها و توان بیولوژیکی انسان را به خطر نیاندازد.

به عبارتی دیگر که فردی برای استراحت و تمدد اعصاب به مسافرت می رود نمی خواهد با آب و هوای ناجور مواجه شود به گونه ای که سفر او را به خطر می اندازد.(دیلمانی، 1378،ص70).

جغرافیدانان به هنگام انتخاب مراکز تفریحات زمستانی عوامل زیر را در نظر می گیرند:

1-    تعداد روزهای با حد متوسط درجه حرارت 5 تا 15 درجه سانتیگراد

2-    تعداد روزهای باوزش بادها به سمت و سرعت باد در ثانیه

3-    میزان ساعات آفتابی روز

4-    زیبایی پوشش برف و ارتفاع آن(رحمانی، 1375،ص212).

برای توریسم تابستان نیز شرایطی از قبیل شرایط زیر بایستی مهیا شود:

1-    دوره درجه حرارت مناسب در فصل تابستان(20 تا 15 درجه سانتی گراد)

2-    ساعات آفتابی

3-    درجه حرارت آب دریا(جهت آبتنی بالای 17 درجه سانتی گراد)

4-    رطوبت نسبی مساعد(بین 50تا70 درجه)

5-    ناهمواریها و ذخیره آب

6-    پوشش گیاهی مناسب

7-    با تلاقی بودن زمین(خسروی، 1379،ص64).

عوامل موثر در توسعه و تکامل صنعت توریسم

800x600

در هر کشوری به تناسب فرهنگ، نحوه برخورد و نگرش آن به توریسم یکسری عوامل بصورت مستقیم و غیر مستقیم در توسعه و تکامل صنعت توریسم دخیل می باشند.

وجود امکانات و زمینه های مختلف ، نظیر جاذبه های فرهنگی، تاریخی، طبیعی و ... تاسیسات زیر بنایی، امکانات خدماتی و ... مي توانند سهم مهمی در این میان داشته باشند.

عوامل رشد توسعه توریسم بیشمار هستند ، شش عامل مهم (غالب) وجود دارد: نخست کاهش ساعات کاری ، دوم پیشرفت پویا در اصلاح زمان تعطیلات و مرخصی ها به منظور افزایش زمان فراغت، سوم کیفیت بالای وسایل نقلیه خصوصی در جهت افزایش جابجایی ها و آزاد سازی خطوط حمل و نقل هوایی، چهارم بهبود درآمد واقعی افراد، به طوری که یک طبقه متوسط جدید ایجاد شود. پنجم گرایش به مصرف انبوه ، ششم واسطه های جدید ارتباطی نظیر: راهنمایان گردشگران، وسایل ارتباطی سریع، اعم از تلفن، اینترنت، ماهواره و ...) (باغبان، 1380،ص51).

1-) پیدایش شهرها و گسترش شهر نشینی

گسترش شهرنشینی یکی از عوامل شکل گیری و تکامل توریسم محسوب می گردد. ازدحام و تراکم جمعیت در شهر، ازدحام وسایل نقلیه، شلوغی و سر و صدای ناشی از آن، هوای آلوده شهرهای بزرگ، مشکلات و محدودیتهای خاصی برای شهروندان ایجاد کرده، آنها را به فرار و گریز از شهرها وا می دارد و به تبع شرایط اقتصادی، اجتماعی خانواده ها ، حرکت انسانها در نقاط دور دست جهت تفریح و گذران اوقات فراغت صورت می گیرد.

«ساکنان شهرها به دلایل متعدد از جمله يکنواختی فیزیکی و فضایی شهرها با بافت نامتناجس و نامانوس آنها و نیز انواع افسار گسیختگی و فشارهای روحی و روانی، آلودگی های صوتی و زیست محیطی به اتخاذ تصمیماتی در زمینه گذران اوقات فراغت وادار می شوند».                (منشی زاده، 1376،ص59).

2-) تدوین قوانین مطلوب کار و افزایش در آمدها

تکامل جهانگردی و پیشرفت آن در کنار سایر فاکتورها، از زمانی شروع شد، که کارمندان و کارگران به اجرا در آمد و نه تنها شرایط کار بهبود یافت، بلکه مدت زمان آن نیز کم شد. از طرف دیگر بالا رفتن سطح زندگی و در آمد مردم در کشورهای صنعتی، تامین وتضمین حقوق اجتماعی و اقتصادی افراد جامعه از طرف دولت، افزایش درآمد سرانه و کمک های مادی و جانبی به کارگران از سوی کارفرمایان برای استفاده از تعطیلات، گذران اوقات فرغت را به عنوان یک پدیده همه گیر، ممکن ساخت(رضوانی، 1374،ص44).

3) توسعه راهها وشبکه حمل و نقل و سهولت دسترسی

هر چه قدر وسایل نقلیه پیشرفته تر و سریع تر باشد جابه جایی افراد و گروهها نیز سریعتر و به سهولت انجام می گیرد و این تمایل در افزایش شمار بازدید کنندگان از مراکز دیدنی، باستانی و تفریحی موثر می باشد. شاهد این امر مقایسه سفرها در قبل از انقلاب اسلامی صنعتی و بعد از آن، بویژه در نیم قرن اخیر می باشد.(باغبان، 1380،ص53)

4) تبلیغات

تبلیغات عموما ابزاری است جهت شناسایی ومعرفی امکانات و قابلیت های توریستی یک منطقه ، ناحیه وی يا کشور. تبلیغات اصولا بایستی بر پایه حقیقت و واقعیت باشد «تبلیغات مثبت باعث جذب جهانگردان می شود و تبلیغات منفی تاثیرات نامطلوبی بر صنعت توریسم بر جای           می گذارد، در بعد تبلیغاتی نبایستی اطلاعات ناقص و یا اغراق آميز در اختیار توریست ها قرار گیرد . زیر در صورتی که بر اثر تبلیغات نادرست، تعدادی توریست به آن سرزمین وارد گردند، پس از کشور میزبان تبلیغات سوئی را در کشورهای دیگر به راه خواهد انداخت که اثرات نامطلوب آن بسیار عمیق تر وخطرناک تر از هر وسیله تبلیغی خواهد بود،                          (منشی زاده،1376،ص71 )

به طور کلی می توان گفت که بکارگیری وسایل رسانه های گروهی به نحو مطلوب ، جهت شناسایی و معرفی مراکز و تسهیلات توریستی نظیر رادیو و تلویزیون، چاپ و نشر مقاله در مطبوعات داخلی و خارجی، انتشار کتب و نقشه های راهنما، بروشورهای اطلاعات توریستی، شرکت در جشنوارهای ملی و بین المللی در زمینه جهانگردی، برپایی نمایشگاههای فصلی یا سالانه جهانگردی، استفاده از شبکه های اطلاع رسانی پیشرفته از جمله مواردی هستند که در توسعه و گسترش توریسم نقش بسزایی دارند.

5) ارتقاء سطح فرهنگ عمومی و اجتماعی

می توان گفت که پیشرفت روز افزون تکنولوژیک بطور غیر مستقیم تغییرات چشمگیری در افزایش سطح آگاهی مردم به ارمغان آورده است. تکنولوژی جدید پیشرفت روز افزون رسانه های گروهی (رادیو، تلویزیون و سینما، روزنامه ، مجله و ...) را به دنبال داشته و موجب گردیده که شناخت مردم نسبت به مسائل جامعه و اهمیت و نقش گردشگری بیشتر شود. امروزه برخی ها افزایش بی شمار خوانندگان روزنامه و مجله های علمی را نتیجه افزایش سطح آگاهی قلمداد    می کنند.

بر زمینه ارتقاء سطح فرهنگ عمومی بایستی ابتدا با آموزش های لازم ملی برنامه های خاصی مردم کشور را با آداب و رسوم اقوام مختلف آشنا کنیم و بدنبال آن فرهنگ آداب و معاشرت و برخورد با گردشگران را در میان مردم کشور جابیاندازیم(باغبان،1380،ص54).

6-25-2) پیدایش موسسات و آژانس های مسافرتی

موسسات و آژانس مسافرتی و جهانگردی سهم عمده ای در تکامل صنعت توریسم داشته اند . اینگونه موسسات سعی بر آن دارند که وسایل و آنچه را که مورد نیاز جهانگردان می باشد آماده نمود، بدین طریق آسایش خاطر انان را فراهم سازند. دراین رابطه مهمترین واساسی ترین وظایف این موسسات این است که معین کننده تقاضا و نیاز جهانگردان چیست و چگونه بتوان خدمات لازم را به جهانگردان عرضه کرد. تسهیلاتی که آژانس های مسافرتی- جهانگردی برای جهانگردان فراهم می کنند عبارتند از: ترتیب دادن بازدیدهای گوناگون و گشت های مختلف، تهیه و توزیع انواع نقشه های و بروشورهای توریستی ، تهیه هتل و اقامتگاه، تهیه بلیط و اخذ رویداد(رضوانی، 1374،ص45).

وظایف سازمانها و نهادهای دولتی و عمومی در ایران

800x600

در جدول زیر برخی از وظایف و مسئولیت های سازمانها و نهادهایی که، به طور مستقیم و غیر مستقیم درتشکیلات توریستی دخالت دارند، ذکر گردیده است.

جدول (7-2) وظایف سازمانهای دولتی و عمومی در تشکیلات توریستی

سازمانها و نهادها	وظایف و مسئولیت
مدیریت و برنامه ریزی	تعیین بودجه و برنامه ریزی کلان استان
ایرانگردی و جهانگردی	مسئول مستقیم نظارت بر فعالیت های ایران گردی
حفاظت محیط زیست	سیاست گذاری در حفاظت محیط زیست و نظارت بر حفظ محیط زیست
میراث فرهنگی	شناخت و بررسي آثار و یادمان ارزشمند تاریخی – فرهنگی و نحوه بهره برداریها از آنها
اداره اوقاف وخیریه	مسئول اماکن و اوقافی – نظارت بر امور زیارتگاهها
ارگانهای انتظامی	حفظ، حراست و ایجاد امنیت درجامعه
استانداری	ناظر و مسئول شورای متشکل از سازمانهای فوق
بهداشت و درمان	مسئولیت نظارت بر رعایت بهداشت محیط و کارکنان تاسیسات توریستی
تربیت بدنی	احداث اماکن ورزشی، نگهداری، تعیین نحوه بهره برداری از ورزشگاهها
شهرداری	احداث و نگهداری اماکن تفریحی، فرهنگی داخل شهر

برنامه ریزی و توسعه توریسم

800x600

از زمانی که بشر برای شناسایی محیط اطراف تسهیل در امر زندگی و رفع نیازهای خود به تکاپو پرداخت در حقیقت دست به يك نوع برنامه ریزی زد. هر فرآیند دارای سلسله مراتب در یک ارگانیسم که بتواند نظم و ترادف اجرایی را کنترل کند  برنامه نام می گیرد. برنامه ریزی هم عبارت از یک سیستم تصمیم گیری در جهت تعیین خط مشی به منظور دستیابی به هدفهایی است که دررابطه با نیازهای آینده تعیین می شوند.

از آنجا که با موضوعی رو به تکامل سرو کار داریم که تاریخ در حال توسعه ای دارد و با دیگر زمینه های توسعه در ارتباط قرار می گیرد شاید انتظار زیادی باشد که بتوان تعریف فراگیری از برنامه ریزی ارائه نمود.

در برنامه ریزی توریسم به عنوان شاخه ای از برنامه ریزی نباید ظرف مکانی و زمان برنامه ریزی را فراموش کرد. یعنی اینکه هر نوع برنامه ریزی برای توریسم می باید دارای قالب زمانی و مکان معین ، مشخص و تعریف شده باشد. در هر نوع برنامه ریزی توریسم آنچه اهمیت دارد این است که یک چهارچوب مفهومی دقیق و منظمی برای این سوالات فراهم شود. چرا؟ چه کسانی؟ چگونه ؟چیست؟ به عبارت دیگر چر نقش دولتها در برنامه ریزی توریسم مهم است ؟ چه کسانی در سیستم توریسم نقش ایفا می کنند؟ چگونه مدیریت واقعی قابل حصول و اجرا است؟ اثرات حقیقی توریسم چیست؟

برنامه ریزی کشورهای جهان برای بهره مندی از مزایای صنعت توریسم عمدتا حول دو محور حفظ، بهسازی و ارتقاء جاذبه های توریستی از یک سو و بهبود سیستم اطلاع رسانی و دسترسی به ان از سوی دیگر رقم خورده است.

توریسم به واسطه ماهیت خود فعالیتی پیچیده و مستلزم مشارکت بخش های مختلف جامعه است از این رو توریسم در هر مرحله و هر گام نیازمند برنامه ریزی و هماهنگی است و برای توسعه و مدیریت موفقیت آمیز آن برنامه ریزی در کلیه طرح اهمیت می یابد.

 

جدول (6-2) الگوی توسعه توریسم.

مرحله	خصوصیت	درجه برنامه ریزی – تنظیم
مرحله اولیه	-          تعداد ورود بازدید کننده -          اقتصاد محلی مختلط -          فقدان تصویر بین المللی -          سرمایه گذاری ورود -          کمبود هتل و تسهیلات مسکن اندک	-          برنامه ریزی محدود برای توریسم که به عنوان یک اولیت -          حداقل خطر تنظیم
مرحله نفوذ	-          آگاهی از بازار -          افزایش ورود توریست ها -          افزایش سطح آگاهی دولتی -          متصدیان تور، آژانس های دولتی و مقاصد وارد بازار شدند. -          مذاکرات بین هتل های بین المللی و محل برای ایجاد هتل های بزرگتر	-          نیاز به ارزیابی نرخ توسعه و طرح مربوط به آن -          سیاست های برنامه ریزی اتحاذ شده به عنوان واکنشی در مقابل توسعه سریع
مرحله رشد	-          توسعه تسهیلات به انضمام ترقی رستوران و تسهیلات عمومی -          تغییر در ماهیت اقتصاد مختلط -          تلاش در جهت اصلاح و افزایش گردشگاهها	روش های برنامه ریزی پیشرفته تر و ترتیباتی که در بخش توریسم به کار می روند کار آمدتر
مرحله بقای رشد	-          حفظ نگهداری تسهیلات توریستی -          اقتصاد تحت سلطه توریسم -          اختلاط لفظمی بیشتر با توسعه توریسم توده

منبع: ولی زاده،1385،ص61

 

به طور کلی وبه اعتقاد ویل 10 ویژگی وجود دارد که صنعت توریسم را از دیگر فعالیتهای اقتصادی متمایز می کند:

1-    آن بودن(spontaneity): به مفهوم فقدان زمان میان عرضه و مصرف خدمات.

2-    در خاطر ماندن(Remembrance) : به مفهوم در ذهن ماندن مسافرها و تعطیلات.

3-    میراث توریسم(tourism patrimony) : به معنی پیوستگی مستقیم و غیر مستقیم سیستم توریسم.

4-    زودگذر بودن(Temporal) : یعنی نا پایداری محصولات توریستی (مانند غذا و کالاها).

5-    ظرفیت پذیرش (carrying capacity) : به مفهوم کنترل عرضه و تقاضا.

6-    قابلیت تغییر(change ability) : به مفهوم تغییر مداوم مناطق توریستی.

7-    رقابت برای کسب فضا(competition for space) : به مفهوم رقابت میان مناطق توریستی.

8-    فصلی بودن تقاضا(seasonality of demand) : یعنی اغلب مناطق توریست پذیر به صورت فصلی عمل می کند.

9-  ثابت بودن هزینه عملیاتی(fixity of operating costs): یعنی هزینه های تهیه زیر ساختهای صنعت توریسم تقریبا ثابت است.

10- هماهنگ شدن – وابستگی متقابل اجزا(ولی زاده، 1385،ص 62).

 توریسم شهری:

شهر عالی ترین مکان تجمع زیستی انسانها از آغاز تا کنون بوده و مرحله روی آوردن انسان به زندگی شهری نیز از مهمترین مقاطع تاریخی بشریت می باشد که آنرا سر آغاز تمدن دانسته اند. بعد از اینکه صنایع کثیف شهرها را فراگرفته و باعث خلق آلودگی های مختلف در شهرها گردیدند برنامه ریزان به فکر جایگزین کردن صنایع پاک در شهرها به جای این صنایع کثیف افتادند که در این میان صنعت توریسم به عنوان یک صنعت پاک بیش از بقیه موارد توجه قرار گرفت . شهرها به عنوان یک مکان لوکس به همواره طرفداران زیادی را داشته و مهمترین فضاهایی هستند که مورد بازدید توریستها قرار می گیرند.

از سوی دیگر جهان به شدت به سمت شهری شدن پیش می رود. در مقیاس جهانی ، تعداد جمعیت شهر نشین از 600 میليون نفر در سال 1950 به 2 میلیارد نفر در سال 1986 رسید.

با این نرخ رشد جمعیت شهرنشین طی 28 سال آینده 2 برابر خواهد شد.

در جهانی که مردم تمایل دارند در شهرها متمرکز شوند ارتباط میان توریسم و برنامه ریزی شهری به شکل فزاینده ای ملموس شده و توریسم تبدیل به نیرویی برای هدایت شهر نشینی و ساختمان شکل شهری می گردد.

به طول کلی محیط های شهری از دو جهت در صنعت توریسم اهمیتت دارند: کانونهای شهری به لحاظ تمرکز حمایت در آنها و خستگی های ناشی از فعالیت به عنوان مبدا سفرهای توریستی محسوب می شوند. از سوی دیگر به علت وجود امکانات رفاهی و داشتن جاذبه های توریستی به عنوان مقصد مسافرتهای توریستی نیز به شمار می روند.(ولی زاده، 1385،ص56).

لذا توسعه توریسم در شهرها از جنبه های توریست پذیری و توریست فرستی می تواند مدنظر قرار گیرد که به دلیل اثرات مختلف توریسم بر جوامع مقصد جنبه اول بیشتر مورد توجه قرار     می گیرد.

برخلاف سایر انواع مسافرتهای توریستی مدت اقامت توریستها در شهر از نوع اقامت کوتاه مدت می باشد. در کشورهای پیشرفته بین سالهای 1985 تا 1991 شمار مسافرتهای تفننی کوتاه مدت 5/3 برابر بیشتر از مسافرتهای بلند مدت است(کازس و پوتیه، 1382، ص30). از سوی دیگر جریان توریسم و بویژه توریسم شهری به زمان و مکان وابسته است. به زمان وابسته است زیرا بسیاری از مقصدهای توریستی فصلی هستند و به مکان وابسته است زیرا تمایل  مسافرتهای توریستی درنواحی مشخص با زیر ساختها و جاذبه های مناسب متمرکز می شود.

همچنی مردمی که در کلان شهرها زندگی می کنند به دلیل بالا بودن نسبی سطح زندگی در آنهاتمایل بیشتر به مسافرت نسبت به مردم شهرهای کوچک دارند. هر چه استانداردهای زندگی بالاتر باشد تمایل و علاقه به سفر بالا می رود.

عامل مهم در تقاضا برای توریسم و بویژه توریسم شهری ثبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی     می باشد که مستقیما بر تقاضا اثر می گذارد. اگر در یک منطقه شرایط سیاسی پرنوسان باشد این شرایط باعث نوسانات در توریسم خواهد شد. وجود جاذبه های شهری نیز نقش عمده ای در تقاضای توریستی دارد. نباید از کنار این نکته بی تفاوت گذشت که توسعه ناموزون توریسم ممکن است صدمات جبران ناپذیری را بر محیط زیست شهری وارد سازد. در اینجاست که طراحی راهبردی برای توسعه توریسم شهری پایداراهمیت زیادی می یابد.(محلاتی، 1381، ص37). برای کاستن از عواقب منفی جریان توریستی کارس و پوتیه چهار روش عمده برای مدیریت جریانهای توریستی در مناطق شهری مطرح می کند که عبارتند از تنظیم معیارهای فضایی، کالبدی، مدیریت زمان(تنظیم جریانها در روز، هفته و ...) ، محدودیت ورود و ارائه اطلاعات لازم برای توریستها جهت استفاده بهینه از فضا (قربانی، 1382،ص129).

در ایران واقعیت امر این است که روند شهر نشینی تا آینده ای نستبا دور همچنان ادامه می یابد و نبادید راه حل جلوگیری از اثرات سوء توریسم برکلان شهرها را در نفی شهرنشینی جستجو کرد بلکه می بایست به دنبال پاسخی به چگونگی برنامه ریزی و مناسب سازی محیط شهری بوده و آموزشها و اقدامات لازم را در این زمینه انجام دارد.(ولی زاده،1385،ص57).