النينو

 

النينو

رويداد ال نينو / نوسان جنوبي يكي از مهمترين و شاخص ترين رويداد هايي است كه منجر به ظهور نا بهنجاري هاي بزرگ آب و هوايي در بسياري از نقاط جهان مي شود . هواشناسان و اقيانوس شناسان جهان در سالهاي اخير مطالعات زياد و دقيقي در مورد مكانيزم ايجاد ال نينو و تاثيرات متقابل جو و اقيانوس انجام داده اند ، بويژه مطالعات گسترده اي در ارتباط با ناموزوني دما در سطح دريا و نوسانات فشار جو در سالهايي كه ال نينو رخ مي دهد انجام گرفته است ، مجموعه اين تغييرات را بنام نوسانات جنوبي مي نامند كه با كلمه اختصاري ENSO (ElNino Southern Oscillation )يعني تركيبي از دو كلمه النينو و نوسانات جنوبي است بكار مي رود . براي نخستين بار واكر (1932) و بليس (1937) بر وجود نوساني در فشار سطح و در مقياس جهاني اشاره كردند و آن را نوسان جنوبي SO ناميدند . بدين سان SOيك الگوي ارتباط از راه دور جهاني در اتمسفر است و به دليل تميز آن از ساير الگوهاي ارتباط از راه دور ( بويژه نوسانات اطلس شمالي و آرام شمالي ) جنوبي ناميده شده است . مراكز عمل SO توسط يك گردش مداري شرق به غرب در امتداد صفحه استوا همراه با صعود هوا در غرب اقيانوس آرام و نزول هوا در شرق اقيانوس آرام به يكديگر مربوط مي شود و به اين ترتيب گردش شكل مي گيرد كه توسط بژرگنس (1969) گردش واكر ناميده شد . ال نينو مولفه اقيانوسي ENSO مي باشد و با دگرگونيهاي بزرگ در دماهاي سطح دريا در منطقه آرام حاره اي پديدار مي گردد .

مشخصات ال نينو :

در طول پديده ال نينو باد ها در استوا بر روي اقيانوس از غرب به شرق مي وزند . اين بادها در سطح آب اقيانوس جابجا شده و آبهاي گرم سطح اقيانوس را كه بوسيله خورشيد در مناطق گرمسيري حرارت ديده اند ، به سواحل غربي شمال و جنوب قاره آمريكا مي آورد . به دنبال آبهاي گرم ، بارندگي نيز به سمت مشرق متمايل مي شود ، به همراه سيل در پرو و خشكسالي در اندونزي و استراليا . نشانه كليدي ال نينو ، افزايش دماي غير عادي در امتداد و هر دو طرف خط استوا در اقيانوس آرام مركزي و شرقي است . اين جريان هر چند سال يكبار با يك گرمايش عظيم و غير معمول همراه مي شود . بطوري كه در اين حال دماهاي سطح دريا حداقل براي چند ماه پياپي در 3 تا 5 محل ساحلي بالاي حد نرمال مي رود . و در پي آن دماي سطح دريا براي يك سال و يا حتي بيشتر بصورت غير عادي باقي مي ماند و براي برگشت به شرايط عادي منطقه ، حداقل تا ژانويه يا مارس آينده زمان لازم است .

 ال نينو اصولاً تغييراتي در موقعيت تندبادها بوجود آورده و موجب پديد آمدن رفتارهاي آب و هوايي غير معمول در كره زمين مي گردد . تغييرات در تند بادها كه توسط ENSO صورت مي گيرد بر آب و هوا نه تنها در شمال و جنوب قاره آمريكا بلكه در نقاط دوردستي همچون آفريقا و نواحي جنوبگان تاثير مي گذارد .

 در حالت عادي آب و هواي نواحي گرمسيري منطقه غرب داراي دماي بيشتر از 10 درجه سانتيگراد نسبت به سواحل شرق پرو و اكوادور مي باشد . فشار هوا در بالاي آب هاي گرم كاملاً پايين است . هواي مرطوب برخاسته از منطقه باعث تشكيل ابر هاي سنگين و بارانهاي شديدي مشابه بارانهاي جنوب شرق آسيا ، گينه نو و شمال استراليا مي شود. كه نهايتاًمنجر به افزايش بارندگي در مناطق جنوبي آمريكا و پرو و خشكسالي در قسمت غربي اقيانوس آرام كه استراليا و كشور هاي مجاور را نيز تحت تاثير قرار مي دهد ، مي گردد . در طي يك رويداد ال نينو نابهنجاري هاي دماي سطح دريا ، سطحي به وسعت 5 ميليون كيلومتر مربع را در طي مراحل انتقال تا تكامل پوشش مي دهد .

دلايل وقوع ال نينو :

گردش واكر : اين گردش يك گردش اتمسفري ، در صفحه اي عمود بر استوا مي باشد كه با صعود هوا در غرب آرام استوايي و نزول هوا در شرق آرام استوايي شكل مي گيرد و همراه با آن بادهاي سطحي شرقي و بادهاي غربي فوقاني به موازات استوا در سطح وسيعي از حوضه آرام استوايي ايجاد مي شود . در واقع گردش واكر اتمسفر ، به گراديان دماي سطح دريا در طول استوا ، ميان دماهاي بالا در غرب آرام استوايي و دماهاي پايين در شرق آرام استوايي مي باشد و قوياً در ارتباط با رويداد ENSO است .

حال اين گراديان دما در سطح دريا چگونه شكل مي گيرد ؟

 در شرايط عادي منطقه ، در غرب آرام حاره اي به واسطه بادهاي تجارتي جنوب شرقي نسبتاً آرام ، گرايش حاصل از تشعشع خورشيدي موجب گرم شدن آبهاي اقيانوس مي شود . 

به طور همزمان بادهاي تجارتي جنوب شرقي موجب فرا رفت آبهاي گرم به سمت غرب مي شوند . بنابراين در غرب آرام حاره اي يك انباشتگي از آبهاي با دما هاي بالا بوجود مي آيد و تراز دريا در اين منطقه بالا است . حال به دليل تنش باد شرقي در آرام استوايي حركتي به سمت قطب در لايه اكمن اقيانوسي ايجاد مي شود و در پي آن به دليل پيوستگي ، فراجهندگي آب سرد در نواحي مركزي و شرقي آرام استوايي به وجود مي آيد كه اين علتي بر وجود زبانه آب خنك در نواحـــــي مــركزي و شرقي آرام استوايي مي باشد . بدين ترتيب در شرايط عادي منطقه ، در غرب آرام استوايي آبهاي سطحي با دماهاي بالا و در مركز و شرق آرام استوايي ، زبانه اي از آبهاي سطحي با دماهاي پايين وجود دارد . حال در نواحي استوايي توزيع فعاليتهاي همرفتي قوي در اتمسفر به ميزان زيادي به همگرايي بادهاي تجارتي و دماي سطح دريا بستگي دارد به طوري كه منطقه همگرايي درون حاره اي (ITCZ - Inter Tropical Convergence Zone) و منطقه همگرايي آرام جنوبي (SPCZ - South Pacific Convergence Zone) بر روي مناطقي واقع شده اند كه داراي آب هاي سطحي با دماي بالاتر از 27 درجه سانتيگراد مي باشند . بنابراين در غرب آرام استوايي توسط بادهاي تجارتي همگرايي و در نتيجه صعود هواي گرم و مرطوب اتفاق مي افتد و به دنبال آن در اثر فعاليتهاي همرفتي و بارندگي ، گرماي نهان به طور گسترده اي در اتمسفر فوقاني آزاد مي شود و در اين حال زمينه اي مساعد جهت يك شارش برگشتي به سمت شرق و به موازات استوا در اتمسفر فوقاني پديد مي آيد و در پي آن هواي خشك در شرق آرام استوايي نزول مي كند . بنابراين در شرق آرام استوايي ناحيه پر فشار سطحي و در غرب آرام استوايي ناحيه كم فشار سطحي شكل ميگيرد و به دليل گراديان فشار به وجود آمده ، حركتي از شرق به غرب در سطح و موازات استوا ايجاد شده و بدين سان گردش واكر كه حاصل گرمايش آدياباتيك در نواحي استوايي است شكل مي گيرد . همراه با بادهاي تجاري جنوب شرقي قوي، گردش واكر شدت مي يابد اما قدرت گردش واكر با دماي سطح دريا در شرق آرام استوايي نيز در ارتباط است به اين ترتيب زماني كه دماهاي سطحي دريا در شرق آرام استوايي پايين تر از حد نرمال است (شرايط عكس ال نينو كه لانينا نام گرفته است ) بادهاي تجاري و گردش واكر در قويترين وضعيت خود قرار دارند . تحت اين شرايط ، شرق استراليا ، اندونزي و هندوستان از هوايي مرطوب و باران زا برخوردارند و شرق آرام استوايي هواي خشك حاكم است واين شرايط عادي منطقه مي باشد . اما زمان وقوع رويداد ENSO يعني شرايط غير عادي منطقه ، زماني است كه گردش واكر ضعيف شده و به دنبال آن هواي خشك و كم باران حاكم مي شود .

راههاي مشاهده ، ثبت و اندزه گيري :

نوسان جنوبي يك رفتار الاكلنگي در تودة اتمسفري است كه مستلزم تبادل هوا ميان دو نيمكره شرقي و غربي بوده و در عرضهاي جغرافيايي حاره اي و جنب حاره اي متمركز مي باشد . مراكز عمل آن اطراف اندونزي و شرق آرام جنوبي در بخش حاره اي است . زماني كه فشارهاي سطح در شرق آرام جنوبي حاره اي (تاهيتي در 17 درجه جنوبي و 150 درجه غربي ) بالاي نرمال است در بيشتر نواحي غرب آرام جنوب حاره اي (داروين در 12 درجه جنوبي و 130 درجه شرقي ) فشارهاي سطح زير حد نرمال است، كه اين فاز سرد نوسان جنوبي نام گرفته و با پديده لانينا (عكس ال نينو ) همراه است . در اين حالت دماهاي سطح دريا در شرق آرام جنوبي حاره اي پائين تر از نرمال است و بادهاي تجارتي و گردش واكر در قويترين وضعيت خود قرار دارند . اما زماني كه فشارهاي سطح در شرق آرام جنوبي حاره اي پائين تر از نرمال است در اكثر نواحي غرب آرام جنوبي حاره اي فشار هاي سطح بالاتر از نرمال است و اين شرايط فاز گرم نوسان جنوبي نام گرفته و در اكثر مواقع با پديده ال نينو همراه است . با اندازه گيري فشارهاي سطح در حوزة آرام جنوبي حاره اي يك شاخص اتمسفري (Southern Oscillation Index-SOI) براي نوسان جنوبي به صورت زير تعريف شده است :

 اگر فشار تاهيتي منهاي فشار داروين عددي مثبت شود شرايط غير ال نينو است و اگر فشار تاهيتي منهاي فشار داروين عددي منفي شود شرايط ال نينو برقرار است .

به طور كلي مداركي قوي وجود دارد دال بر اينكه يك گرمايش كلي در اتمسفر جهاني در حدود چند ماه بعد از يك رويداد قوي ال نينو به وجود مي آيد . بر اين اساس پروفسور ويرتكي از دانشگاه هاوايي در سال 1985 پيشنهاد نمود كه مقياس زماني براي وقوع رويداد ال نينو بايستي با محاسبه زمان لازم براي اندوختن آب گرم در مناطق حاره اي جهت شارژ سيستم تعيين شود زيرا به هنگام ظهور ال نينو حرارتي شارژ شده به سمت عرض هاي جغرافيايي بالا و نيز به داخل اتمسفر آزاد مي شود . در طول مرحله تكامل ، يك پريشيدگي به شكل منبع حرارتي در غرب آرام استوايي ايجاد مي شود و اين منبع حرارتي يك سلسله رويدادهايي را ايجاد مي نمايد و سرانجام شرايط غير ال نينو در منطقه حاكم مي شود .

 براي گرد آوري داده هاي لازم NOAA از يك شبكه چند شناوري استفاده مي كنند كه دما و جريان ها و بادهاي خطوط استوايي را اندازه گيري مي كند . اين شناورها به طور روزانه داده ميفرستند كه بلافاصله در دسترس محققان و پيش بيني كنندگان در سراسر دنيا قرار مي گيرد .

در اقيانوس آرام استوايي ، ال نينو به روشهاي مختلفي هم چون ماهواره ها ، شناورهاي متصل به لنگر گاه ها ، تجزيه و تحليل سطح دريا و XBT ها رديابي مي شود . بسياري از اين سيستمهاي بررسي اقيانوس جزيي از برنامه «اقيانوسهاي گرمسيري ـ اتمسفر جهاني » بوده اند و هم اكنون در طرح « سيستم بررسي ENSO » به كار گرفته شده اند .

تاثير ال نينو بر محيط و زندگي بشر :

همراه با رويداد ال نينو توليدات بيولوژيكي به دليل كاهش فرا جهندگي آب سرد در سرتاسر سواحل پرو و اكوادور كاهش مي يابد كه اين سبب مرگ و مير ماهيان و به خصوص ماهي كولي كه غذاي عمدة پرندگان دريايي است مي شود . به دنبال مرگ و مير ماهيان ، ميليونها پرنده دريايي به علت عدم وجود غذاي عمدة خود يعني ماهي كولي در ساحل نابود مي شوند كه اين لطمه اقتصادي جبران نا پذيري را در صنايع ماهيگيري و كود مرغ ( دريايي ) گيري براي كشور هاي پرو و اكوادور به بار مي بارد . از آسيب هاي محلي ديگر ، بارندگي هاي سيل آسا در بخش هايي كه به طور معمول لم يزرع سواحل پرو و اكوادور است كه سبب ته نشست هاي گلي و تخريب شالوده اين مناطق مي شود و در مجموع به دليل شرايط نا به هنجار به وجود آمده ، پديده ال نينو در منطقه به عنوان فاجعه طبيعت شناخته شده است . همچنين اين پديده رابطه اي قوي با خشكسالي در هند ، شرق استراليا ، مالزي ، اندونزي و كلاً آسياي جنوب شرقي دارد . مثلاً ال نينوي 1983–1982 كه شديد ترين رويداد اقليمي دريايي از اين نوع بوده است موجب انقال زنجيره باران هاي حاره اي به طرف شرق و مركز اقيانوس آرام گرديد . كه اين مطلب از تفسير نقشه هاي ماهواره اي و تشعشعات موج بلند بازتابيده از سطح اقيانوس ثابت شده است . از نتايج اين واقعه بارانهاي شديد به مقدار 2000 ميليمتر و جاري شدن سيل هاي مخرب در جنوب اكوادور و شمال شرق پرو مي باشد .

اطلاعاتي در مورد واژه ال نينو :

ال نينو لغتي اسپانيولي و به مفهوم پسر بچه و با تعميم معنا ، كودك مسيح است . علت اين نام گذاري به دليل اعتقادات قلبي و مذهبي سكنه ساحل نشين كشور هاي اكوادور و پرو است . عبارت ال نينو در اصل به يك جريان گرم و ضعيف ساليانه اطلاق مي شود كه حدوداً در زمان كريسمس به سمت جنوب در امتداد سواحل پرو و اكوادور جريان مي يابد . از اين رو كودك مسيح ناميده شده است . لانينا (Lanina) يعني دختر كوچك و بعضــي مواقع (El-viejo) يا (Anti Elnino ) خوانده مي شود .

 

جغرافیا

توضیحات درباره سایت	لینک سایت
علم جغرافیا
سایتی بسیار مفید دارای متن کتب درسی جغرافیا و مقالات و مواد آموزشی و متن کتب درسی مربوط به استان ها	گروه درسی چغرافیا
وبلاگی با هدف ارتقاي آموزش جغرافیا ، ارتقاي ديدگاه هاي علمی، معرفي برخي از شيوه هاي نوين آموزش،  < font>پاسخ به پرسش ها،معرفي  سايت ها و نرم افزارهاي جغرافیا ،طرح پرسش ها و سرگرمي	آموزش جغرافیا در ایران
سايت تخصصي علوم آب- شامل هيدرولوژي منابع آب سيستم اطلاعات جغرافيائي و سنجش از دور	ايران هيدرولوژي
سایتی دارای مطالبی درباره جغرافیا و زمین شناسی	joghrafia
آموزش زمین شناسی و جغرافیا برای کودکان به فارسی	جغرافیا برای کودکان
وبلاگ تخصصی دانش جغرافیا	جغرافیا برای همه
ارائه مقالات، تحلیل ها، اخبار وغیره در حوزه مباحث جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک	ژئوپلیتیک و جغرافیای سیاسی
مختصری از تاریخ علم جغرافیا - بررسی مختصر تعدادی از جغرافیدانان در زمانهای قدیم و عصر حاضر ممالک مختلف	تاریخ علم جغرافیا
مقالات و اخبار جغرافیا	geography-class
دیدگاههاو کاربردهای جغرافیا درزمینه توسعه پایدار و محیط زیست	توسعه پایدار و جغرافیا
جغرافیای شهرستان فریمان - یادداشتهای معلم جغرافیا	جغرافیای شهرستان فریمان
شناخت توانمندی علم جغرافیا	جغرافیا علمی برای زندگی
گروه جغرافیای شهری دانشگاه چمران	جغرافیای شهری خوزستان
جغرافیای آنارشی - رهیافتی پسامدرن - استراتژی این وبلاگ به چالش کشیدن پارادایم تئوریک مسلط بر جغرافیای ایران یعنی تفکر پوزیتیویستی میباشد	جغرافیای آنارشی
جغرافیای ایران
فارسی و انگلیسی ::: همه چیز درباره کویر وشهرهای کویری وکویرهای ایران و دریاچه های نمک ونیز اخبار و مقالات و تصاویر در این زمینه ها	بیابان های ایران
تصاوير ماهواره اي زنده از كشور ايران	تصاوير ماهواره
کوه های ایران و قلمرو کوهستانی ایران - انگلیسی و فارسی	کوه های ایران
وبلاگ دانشجویی جغرافیایی دانشگاه زابل -دارای بخش های: اطلاعات کلی در مورد شهرهای مختلف ایران، تازه های علم جغرافیا، مطالبی در مورد جغرافیای جهان، سایت های مختلف جغرافیایی	جغرافیا دانشگاه زابل
نشریه ی الکترونیکی جغرافیای ایران	persiangeo
انجمن علوم ژئوماتیک ایران	geomatic.ir
مجلات جغرافیا
نشریه ی الکترونیکی جغرافیای ایران	persiangeo
فصلنامه تحقيقات جغرافيايي	فصلنامه تحقيقات جغرافيايي
(دوفصلنامه جغرافيا و توسعه ناحيه اي (ضميمه مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني	دوفصلنامه جغرافيا و توسعه ناحيه اي
فصلنامه دانش جغرافيا	فصلنامه دانش جغرافيا
هواشناسی و آب و هوا
نویسنده وبلاگ یوسف صبحانی نسب دانش آموخته رشته جغرافیاگرایش انسانی و رشته هواشناسی	جغرافیا و هواشناسی
خبرهای هواشناسی و آخرین وضعیت جوی ایران از سایت صدا و سیما	وضعیت جوي ايران
اخبار هواشناسی در سایت ایران خبر	وضعيت اب و هوايي
اطلاعات آب و هوايي توسط سازمان گردشگري	itto
آب و هوا ، شرايط محلي و نقشه هاي ايران	weatherhub
نقشه ها و تصاویر
جستجوي دقيق آدرس شما روي نقشه زمين	نقشه زمين
نقشه ها از سایت گوگل	google maps
سازمان نقشه برداری کشور	سازمان نقشه برداري
جامعه نقشه برداران ایران	issiran.org
این گالری سعی دارد تا مجموعه ایی از تصاویر مربوط به جغرافیا (مخصوصا جغرافیای طبیعی) را در اختیار علاقه مندان قرار دهد	گالری تصاویر جغرافیایی
اطلس واقعی جهان	اطلس واقعی جهان
مراجع جغرافیا
فرهنگ اصطلاحات جغرافیا با ترجمه فارسی	فرهنگ اصطلاحات جغرافیا
فهرست مقالات جغرافیا از دانشنامه ویکیپدیا	/fa.wikipedia.org
لینک های انگلیسی مربوط به جغرافیا	لینک های جغرافیا

 

 

 سایت های جغرافياي عمومي

http://alabamamaps.ua.edu

آزمايشگاه نقشه كشي تحت حمايت دانشكده هنر و علوم دانشگاه آلباماي آمريكا كه آرشيوي از نقشه هاي تاريخي كشورها و مناطق جهان تهيه نموده است

Http://www.amiglobe.com

ارائه دهنده نقشه هاي مفصل از قاره ها و كشور هاي جهان

Http://www.worldclimate.com/

ارائه كننده بزرگترين بانك اطلاعاتي اقليمي جهان مي باشد كه مي توان با وارد كردن شهر مورد نظر اطلاعات اقليمي در مورد آن شهر را به صورت رايگان دريافت كرد .

Http://www.xist.org/default1.aspx

اين سايت دربرگيرنده بيشترين و كامل ترين اطلاعات به صورت طبقه بندي شده در مورد جمعيت جهان و كشورها است .

Http://www.lib.utexas.edu/maps/

بزرگترين مجموعه نقشه هاي بزرگ اسكن شده در اينترنت ، كه توسط دانشگاه تگزاس ارائه شده است و حاوي نقشه هاي جهان ، كشورها و شهرهاي جهان ، نقشه هاي تاريخي و..........مي باشد .

http://www.nationalgeographic.com/

جغرافياي جهان

http://www.digital-wisdom.org

در اين سايت مي توان نقشه هاي ديجيتالي رايگان از اينترنت در يافت كرد

http://www.ncc.org.ir

سازمان نقشه برداری کشور

Http://www.weather.ir

سازمان هوا شناسی کشور

http://geography.about.com

سايت جغرافي

Http://www.atlapedia.com

يك دائره المعارف جغرافيايي است حاوي نقشه هاي طبيعي و سياسي از جهان هم چنين ارائه كننده آمار واطلاعات متنوع از كشورهاي جهان .

تاريخ و جغرافياي ايران

http://www.bakhtiari.com/

اطلاعاتي راجع به بختياري ها به زبان انگليسي

http://www.ostan-mr.ir/Recommend_ostan1.htm

پيشينه تاريخي استان مركزي

http://pasargad.parsiblog.com/

تاريخ و ادبيات ايران زمين

http://iranmiras.ir/fr_site/Home_F.asp

تاريخ و جغرافياي ايران

http://oznet.net/iran/

تاريخ و فرهنگ ايران

http://tehran.stanford.edu/Images/Ancient/

تصاويري از ايران باستان

http://www.photospreview.com/

تصاويري راجع به شهرهاي مختلف ايران

http://www.hasht.com/services/sitedirectory/State_Cities/

دايركتوري از استانها و شهرهاي ايران

http://www.silkroadtours.com/

سير و سياحت در ايران

http://www.shoush.netfirms.com/

شهر شوش دانيال

http://literature.ut.ac.ir/departments/history/

گروه تاريخ دانشگاه تهران

http://www.iranianshistoryonthisday.com/farsi.asp

مهمترين رويدادهاي ايران و جهان در طول تاريخ

http://www.russiannews.ru/pers2/iranshenasidarmosko.php

موسسات ايرانشناسي در روسيه

http://www.gitashenasi.com/

موسسه گيتاشناسي به دو زبان فارسي و انگليسي

http://www.hamshahri.net/ostans/iraninfo/hormoz/downHor.htm

موقعيت جغرافيايي استان هرمزگان

آشنایی با جغرافیا و تخصص های گوناگون آن (معماری و جغرافیا)

 

آشنایی با جغرافیای جامع و تخصص‌های گوناگون آن نقش مهمی را در ارائه یك كار مطلوب زیربنایی و تحقیقاتی برعهده می‌تواند داشته باشد، از جمله:

جغرافیای ریاضی، دانستن موقع جغرافیایی، عرض منطقه، ارتفاع آفتاب، طول سایه و تغییرات آن در سال به معمار این امكان را می‌دهد كه ساخته‌اش در زمستان از حداكثر تابش خورشید برخوردار و تابستان به عكس باشد. بدین ‌وسیله صرفه‌جویی حداقل 50 درصد انرژی را خواهد داشت و آشنایی با آثار گذشتگان و تجربه آنها می‌تواند آنرا تا 80 و 90 درصد نیز برساند.

 جغرافیای طبیعی، آشنایی با طبیعت منطقه به خصوص عوامل آب و هوایی چون؛ باران و درجه حرارت و رطوبت و باد و تغییرات فاحش سالانه و دوره‌های طولانی چند ده ساله و صدساله معمار را به كارگیری نوع مصالح و جهت ساختمان و تعبیه در و پنجره و ایوان وسقف و غیره كمك خواهد كرد.

جغرافیای انسانی، آشنایی با تحولاتی كه آدمی بر چهره طبیعت به وجود آورده مانند راه‌ها، شهرها، مراكز جمعیت، زمینهای كشاورزی، سد و غیره در كارهای شهرسازی، ساختمانهای عمومی، خیابانها، باغهای ملی، مددكار طراح خواهد بود. گرچه فقط در ساختمانهای مهم و شهرسازی تا حدی به این نكات توجه می‌شود. آن هم فقط براساس آمارهای موجود از مؤسسات مختلف و متفرق و با صرف وقت و هزینۀ زیاد، با وجود این ما اغلب به هنگام بارندگی های شدید، گرماهای تابستان و زمستان های سخت و یخبندان های معابر... صرف ‌نظر از تحمل هزینه‌های گزاف با دشواری و عدم آسایش روبرو هستیم. در حالیكه با كسب اطلاعات جامع از جغرافیای منطقه و آمیختن آن با هنر معماری از قبل تمام آنها قابل پیشگیری می‌باشند.

 

***

 

ریشه، معنی و مفهوم واژه «جغرافیا»:

اصل كلمه یونانی و به صورت «جئوگرافیا» بوده و معرب آن «الجغرافیه» و واژه «جغرافی» و «جغرافیا» كه هر دو در زبان فارسی متداول و دارای یك معنی می‌باشند از زبان عربی گرفته شده است.

در زبان انگلیسی Geography (جئوگرافی) آمده و اسمی مركب است و از دو بخش؛

1- geo : پیشوند و به معنی «زمین» و «خاك» (گاهی به معنی «جغرافیا» و «جغرافیایی»)

2- graphy: پسوند و به معنی «هنر و فن نوشتن و شرح دادن و نمایش دادن» و «علم» و «دانش». بنابراین معنی بنابراین معنی واژه «فن یا علم یا دانش نوشتن و شرح دادن احوال زمین و نمایش نقشه آن بر روی كاغذ است.»(1)

تعریف جغرافیا

جغرافیا دانشی است كه ما را با چهره زمین و عواملی كه در تغییر و تحول آن نقش دارند «آشنا» می‌سازد.

قلمرو كار و تخصص‌ های گوناگون:

گرچه بنا به تعریف یاد شده توجه اصلی جغرافیا بر سطح كره زمین است، اما دامنه كار عوامل مؤثر بر قیافۀ زمین از آسمان و خورشید و ماه تا درون زمین گسترش دارد و با نگاهی به سایر سیارات و نیم نگاهی به كهكشانها ابعاد كار را به تمامی جهان بسط می ‌دهد.

          در بیشتر اطلس های معتبر جغرافیایی، اولین صفحات آن از ستارگان و كهکشان ها شروع و به ترتیب كه پیش می‌رود؛ منظومه شمسی و پیدایش آن، خورشید، ماه، حركات زمین، ساختمان زمین، آتشفشان، حركات قاره‌ها، زلزله، فرسایش، شكل زمین، جو زمین، آب و هوا، پوشش گیاهی، پیدایش زندگی و تكامل آن، جمعیت، نژاد، انواع فعالیتهای بشر، غذا، انرژی، معادن، صنایع، محیط زیست و آلودگی‌ ها، ارتباطات و بالاخره با زندگی در فضا به پایان می‌رسد.(2)

          ذكر این نكته لازم است كه جغرافیدان از تخصص‌ های گوناگون یاد شده به اندازه نیاز خود در شناساندن محیط، اكتفا می‌كند و ملزم به عالِم شدن در آن علوم نیست. اما با تلفیق این تخصص‌های متفرق، علمی را ایجاد كرده است كه همه سونگراست.(3)

تقسیمات جغرافیا

با پیشرفت علوم در سده‌های اخیر جغرافیا نیز توسعه یافت و به چندین بخش اصلی و فرعی تقسیم شد و در دهه‌ های معاصر بر تعداد آنها افزوده گشت كه اهم آنها عبارتند از:

1-     جغرافیای ریاضی

در این رشته به شكل، اندازه، حركات،(4 و 5) و رابطه آن با خورشید و منظومه شمسی و مانند آن می‌پردازد و علاوه بر نمایاندن موقع زمین در فضا، موقع  هر نقطه زمین را نیز مشخص می‌كند.

2-     جغرافیای طبیعی

در این رشته به مطالعه چهره‌های طبیعی سیاره زمین می‌پردازد و با تجزیه و تحلیل و سنجش پراكندگی اشكال زمین، ‌آب و هوا، آبها، خاكها، كوهها، گیاهان، حیوانات، معادن و سایر پدیده‌های طبیعی و به كمك نقشه، جدول، نمودار و تصاویر و اخیراً با كمك سنجش از راه دور و ماهوار‌ه‌ها اطلاعاتی همه جانبه را در شناخت طبیعت زمین ارائه می‌دهد.

     بنابر نیاز بیشتر به شناخت دقیق ‌تر محیط طبیعی و اهمیت این رشته خود به شاخه‌های فرعی تقسیم می ‌گردد و به علت محدود بودن مقاله فقط از آنها نام برده می‌شود: ریخت ‌شناسی زمین Geomorphology، اقلیم ‌شناسی Climatology، جغرافیای خاك، اقیانوس‌ شناسی (مطالعه فیزیكی و بیولوژیكی)، جغرافیای زیستی Biogeography كه خود به دو شاخه مهم جغرافیایی گیاهی و جغرافیایی حیوانی تقسیم می‌گردد(6). این روزها با توجه به استفاده بی ‌رویه از جنگل ها و مراتع و اختلال در لایه اُزُن در جو زمین و عوارض آن جغرافیای گیاهی بسیار مورد توجه است.

3-     جغرافیای انسانی

در این رشته «مطالعۀ جغرافیایی از چهره‌ها و پدیده‌های سطح سیاره زمین كه مستقیماً با انسان و فعالیتهای او در رابطه است» سخن به میان می آید (6) این رشته نیز بنا به اهمیت و رابطۀ نزدیك آن با جوامع انسانی به شاخه‌های فرعی تقسیم می‌شوند چون جغرافیای اقتصادی، جغرافیای سیاسی، جغرافیای فرهنگی، جغرافیای سكونت (جغرافیای ساختمانهای مسكونی، جغرافیای جمعیت)، جغرافیای شهری (پراكندگی شهرها)(6)؛ جغرافیای راهها.

4-     جغرافیای تاریخی

در این رشته به طور كلی هنوز هیچگونه توافقی در مورد تعیین حدود و قلمرو آن صورت نگرفته است و چندین مورد برای آن تعریف شده كه چندان قاطع به نظر نمی‌رسد. ولی به طور كلی می‌توان گفت با تغییراتی كه در طول پیدایش انسان هوشمند از حدود 3 تا 4 میلیون سال پیش در دو رشته اصلی جغرافیای طبیعی و انسانی در شكل و چهره زمین به وقوع پیوسته است به بررسی پرداخت و آنها را آشكار ساخت و با وضع كنونی مقایسه كرد.

 

نقش و كاربرد جغرافیا:

از آنجا كه جغرافیا دانش فراگیر بسیاری از مسایل چهره كره زمین است و از علوم بسیاری در كار خود استفاده و از طرفی مسایل طبیعی و اجتماعی را نیز نمی‌توان به طور مجرد مورد توجه قرار داد، آشنایی با جغرافیا بهترین راه شناخت محیط است. همچنین چون آشنایی با محیط دریچه‌ای روشن و واضح از پدیده‌ها و مسایل متعدد جوامع گوناگون را در پیش روی او می‌گشاید، صرفنظر از ارضای حس كنجكاوی وی، او را در حل مشكلات روزافزون زندگی كنونی موفق ‌تر از دیگران بار می‌آورد.

كتابهای كلیات جغرافیا؛ امروز در كشورهای پیشرفته اطلاعات بسیار گوناگون جغرافیایی را به صور مختلف و با تیراژهای زیاد در اختیار همگان قرار می‌دهند و اگر نگوئیم از پرفروش‌ترین كتابها هستند دست كم می‌توانیم ادعا كنیم كه در ردیف آنها قرار دارند. كتابهایی كه جای آنها در كشور ما خالی است.

كتابهای جامع جغرافیایی؛ می‌دانیم در هر تحقیقی و كاری، نخستین گام آگاهی از محیط آن كار است و هر قدر آشنایی با محیط كامل ‌تر باشد، موفقیت و نتیجه كار رضایت بخش‌تر خواهد شد. از این جهت كتابهای جامع و كامل جغرافیایی به همراه نقشه، تصویر، نمودار، جدول و آمار و مانند اینها می‌توانند نیازهای اولیه هر تحقیق و مطالعه و طرح را تا حدی برآورده سازند.

     اطلس‌ های ملی؛ در این جا قبل از اینكه به كاربرد جغرافیا در معماری بپردازیم اشاره‌ای به اطلس ملی را نامناسب نمی‌دانم. سالهاست به دنبال تكامل كتابها و اطلس‌های جغرافیایی در كشورهای صاحب نام اقدام به تهیه اطلس‌های ملی نموده‌اند. این كتابهای حجیم پرعرض و طول تمام اطلاعات و گزارش‌های سازمانهای مختلف مملكت و عملكرد آنها و ارقام و عددهای بی‌شمار آنها را كه در سالنامه‌های آماری قطور و متعدد با میلیونها عدد و رقم درج گردیده و مراجعه به آنها بسیار وقت ‌گیر و مطالعه آنها بسیار خسته كننده است را، تبدیل به نقشه‌های رنگی و نمودار و جدول ساخته و هر نیازمندی از زعمای مملكت گرفته تا كارشناس عادی را با نگاهی به راهنما و ورق زدن چند صفحه‌ای از اطلس، موضوع مورد نظر خود را در پیش روی می‌بیند و به تجزیه و تحلیل آن می‌پردازد. كاربردی این اطلس‌ها آنقدر گویا و آسان است كه كامپیوترها با تمام پیشرفت خود هنوز نتوانسته‌اند از ارزش كار آنها بكاهند.

     در كشورها ما در چند سال گذشته یكی از مؤسسات جغرافیایی بخش خصوصی وارد مرحله عمل در تهیه اطلس ملی ایران شد و در شرف انعقاد قرارداد با دولت بود كه سازمان نقشه‌ برداری كشور خود را متولی آن كار دانست. اما از آن هنگام تاكنون كه چند سالی می‌گذرد هنوز كاری جالب توجه را ندیده‌ایم، امیدواریم مسئولان سازمان یاد شده با امكانات خود از عهده عرضه این كار خطیر به خوبی برآیند.

معماری و جغرافیا

گرچه اساتید و معماران دانشمند و ارجمند خود به نقش جغرافیا در معماری وقوف كامل دارند. اشاره‌ای به نقش جغرافیا و عوامل محیطی در معماری شاید معماران جوان را فایدتی داشته باشد و در آینده شاهد سربرآوردن برخی ساختمان‌ها، جاده‌های نامناسب و خیابانها و كانالهای غیراصولی و به دور از شناخت محیط و نیازهای جامعه نباشیم.

     هر معمار بعد از توجه به تاریخ معماری و هنرهای ارزنده ایرانی و شاهكارهای گذشتگان مان كه اساتید و صاحبنظران بدان پرداخته‌اند یا می‌پردازند، قبل از هر كاری به محیط كار می‌اندیشد و موقع زمین را نسبت به ناهمواریها مجاور می‌سنجد، چگونگی آبهای اطراف وجاری را در طول سال و گذشته‌های دور در نظر می‌گیرد و سطح آبهای زیرزمینی، سپس نوع خاك، آنگاه به موقع جغرافیایی، موقع خورشید و تغییرات آن در طول سال، بعد به ارقام آب و هوایی و میانگین‌های متفاوت آنها (باران، برف، درجه حرارت، باد و جهت آن...) و پس از همه اینها به طرح و نقشه ساختمان می‌پردازد. این در صورتی است كه بنای او یك ساختمان عادی باشد وی تا اینجا از جغرافیای ریاضی و طبیعی می‌توانسته بسیاری از اطلاعات لازم را به دست آرد. اما اگر كار او جنبه عمومی داشته باشد مانند شهرسازی، جاده‌سازی، اتوبان، ساختمانهای عمومی، كارخانه، پارك (باغهای عمومی)، فضای سبز و مانند اینها، علاوه بر در نظر داشتن جغرافیای ریاضی و طبیعی ناگزیر است از جغرافیای انسانی و شاخه‌های فرعی او نیز كسب اطلاعات كند. وضع جاده و ترافیك آینده، موقع محل را نسبت به مسیل‌ها و رودخانه در طول سال و گذشته‌های دور، دسترسی به آب آشامیدنی، وضع جمعیت، فاصله آنرا با شهرهای مجاور، سهولت دسترسی به مكانهای عمومی، وضع پاركها و فضای سبز و تنفس شهر و بسیاری از اینگونه مسایل جغرافیایی انسانی؛ اگر این موارد قبل از طراحی و تهیه نقشه مورد بررسی قرار نگیرد، نتیجه كار پس از مصرف هزینه‌های سنگین ملی و خصوصی پس از چند سال به تراكم بسیاری از شهركهای اقماری برخورد می‌كنیم كه اطراف چند شهر بزرگ ایران را فرا گرفته‌اند و انبوهی از انسانها و ساختمانهای نامناسب به دور از شیوه مناسب با محیط و آلودگی های جورواجور در هم می‌لولند. یا جاده‌هایی كه پس از اتمام كار بیش از هزینه‌های اولیه خرج بهسازی و رفع معایب آن می‌شود باز هنوز هم ایمنی یك جاده اصولی را ندارد. یا سدی كه بعد از تكمیل آن هر چه دوباره خرجش می‌كنند باز نتیجه مطلوب از آن گرفته نمی‌شود. همچنین ساختن پل، خانه، كانال، كارخانه در مسیلها بدون در نظر گرفتن حجم حوضه آبریز در گذشته‌های طولانی، گاهی این ساخت و سازها از نظر عدم رعایت عوامل محیطی آنقدر اظهر و من الشمس است كه گویی سازندگان به هنگام طراحی و حتی ساخت، چشمان خود را به دور و بر خویش فرو بسته بوده‌اند.

     به هر حال رعایت آنچه گفته شد می‌تواند علاوه بر ایجاد امنیت و آسایش برای استفاده كنندگان آن، صرفه‌جویی‌های بسیار كلان مادی برای سرمایه‌های ملی مملكت باشد و احترام و ارج و ارزش برای معماران، همانطور كه طی هزاران سال چنین بوده و معماران و بنایان همیشه دارای مقامی والا بوده و مورد اعتماد مردم و شور آنها قرار می‌گرفتند.

 

نگاهی به نقش خورشید و ایوان در معماری

یكی از ساده‌ ترین و در عین حال مهمترین اصلی كه همیشه در معماری سنتی ایران رعایت می‌شد توجه به خورشید و بهره‌وری مناسب از نور آن بود. می‌دانیم كه ارتفاع آفتاب در حركات ظاهری خود در طول سال حدود 47 درجه نوسان دارد. به عنوان مثال در تهران كه در عرض شمالی 42َ °35 (35 درجه و 42 دقیقه) قرار دارد،

ارتفاع آن به هنگام آغاز بهار و پائیز حدود 55 درجه و طول سایه اشیاء حدود 0.7 ارتفاع خود،

ارتفاع آن در آغاز تابستان حدود 78 درجه و طول سایه اشیا حدود 0.2 ارتفاع بنا،

ارتفاع آن در آغاز زمستان حدود 31 درجه و طول سایه اشیاء حدود 1.6 ارتفاع بنا

بنابراین ساختمانی به شكل زیر در حالیكه در زمستان حدود 4.8 متر آفتاب را به درون خود جای می‌دهد در تابستان با در نظر گرفتن ایوانی مسقف به عرض حداقل 60 سانتی‌متر از ورود آفتاب به درون ساختمان جلوگیری می‌نماید و بدین ‌ترتیب حدود 50 درصد از مصرف سوخت در زمستان برای گرم كردن و در تابستان از مصرف برق برای سرد كردن صرفه‌جویی می گردد(7) و با رعایت تهویه های طبیعی و عایق کاری می توان این صرفه جویی را تا حد 80 تا 90 درصد بالابرد، كاری كه در ساختمانهای قدیمی با وسایل آنروزی استفاده می‌كردند. علاوه بر استفاده مادی به همین سبب از آلودگی محیط نیز كاسته خواهد شد. وجود ایوانهای مسقف چه در شهرها و چه در روستاها كاربرد بسیاری را داشتند به عنوان حیاطی مستقل برای تمدد اعصاب و داشتن گلدانی به عنوان فضای سبز كه در جمع میلیونها اتاق در شهری مانند تهران قابل توجه است، برای خشكاندن لباس و ضدعفونی آن، برای خشك كردن میوه و سبزی، برای استراحت در زمستان و خوابیدن در تابستان و بسیاری فواید دیگر به خصوص در آپارتمانهای لانه زنبوری كنونی. بسیار بجا خواهد بود كه در دانشكده‌ها مهندسان جوان را برای احیای اینگونه فضاها تبلیغ كرد.

 

 

 

وضع جغرافیای جامع منطقه‌ای (شهرستانی) در ایران

با وجودیكه جغرافیای جامع منطقه‌ای می ‌تواند در كارهای اساسی و زیربنایی و ارائه اطلاعات گوناگون نقشی را كه ده ها سازمان متفرق و با دریافت مبالغ گزاف در دادن اطلاعات به عهده دارند، ایفاء كند، متأسفانه تاكنون با وجود سازمانهای جغرافیایی خصوصی و دولتی هنوز ما دارای یك جغرافیای جامع و مدون حتی برای شهرستان تهران و پایتخت كشور نیز نیستیم. نویسنده با همه تلاشی كه در طی حدود ده سال گذشته به خرج داده است و با استقبال بسیاری از سازمانها نیز روبرو شده اما هنوز در ابتدای راه است. مؤسسات خصوصی با توجه به گرانی كاغذ و وسایل و لوازم چاپ اظهار ناتوانی می‌كنند. در سازمانهای دولتی هنوز كسی خود را مسئول و متولی این كمبود نمی‌داند. خوشبختانه در سال جاری روزنه‌هایی گشوده شده است كه امیدواریم بتوانیم با كار گروهی و همكاری تخصص‌های مختلف گامهایی استوار در این راه برداریم.

***

 

منابع

1-    معین، دكتر محمد، فرهنگ فارسی، ج 1، چاپ پنجم، امیركبیر، 1362، آریانپور كاشانی – دكتر عباسی، فرهنگ كامل انگلیسی – فارسی ج 2 چاپ پنجم امیركبیر 1370

2-    Collins Atlas of the World (William Collins Sons & Co.Ltd.) Glasgow, Revised 1988.

 3- شایان، سیاوش، فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی طبیعی، وزارت آموزش و پرورش 1369، مقدمه.

4-    جعفری، مهندس عباس، فرهنگ بزرگ گیتاشناسی، 1366

5-    فشاركی، دكتر پریدخت، فرهنگ جغرافیا، امیركبیر، 1369

6-    شكوئی، دكتر حسین، فلسفه جغرافیا، چاپ سوم، گیتاشناسی، 1364

7-    محمودیان، علی اكبر، خورشید و تهران، چاپ نشده، تألیف 1366.

 

شهرنشینی در ایران

  
علی رغم اینکه شهر در حال تبدیل شدن به الگوی عام سکونتگاههای انسانی است و شهرنشینی، شیوه زندگی قریب به اتفاق انسان‌ها شده است، اما همچنان این سوال مطرح است که به واقع چه شاخصهایی «شهر» و « شهرنشینی» را از دیگر سکونتگاهها و سبک‌های زندگی متمایز می‌کند. رسیدن به شاخصهای قطعی که بتوان آن را در هر بخشی از جهان به صورت یکسان بکاربرد، مشکل به نظر می‌رسد. اما آنچه به عنوان یک فرآیند فراگیر کل جهان را فراگرفت و حاصل انتقال سرمایه کشورهای مستعمره به اروپا و تاثیر آن در رون صنعتی شدن بود، کشورهای جهان را در یک شبکه اقتصادی- سیاسی به یکدیگر بیش از پیش پیوند داد و باعث تغییر الگوهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و بنابراین تغییر الگوهای فضایی و سکونتگاهی، در کل جهان شد. به سبب این که این فرآیند در هریک از کشورها با توجه به زمینه‌های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی موجودشان با مکانیسمهای متفاوتی وارد این جریان شدند، هریک نیز به «شهر» و « شهرنشینی » خاص خود رسیدند.
کتاب شهرنشینی در ایران که به صورت مجموعه‌ای از 5 مقاله ارائه شده است عمدتا با تکیه بر اصل لزوم انباشت سرمایه برای شکل گیری و دوام شهرها و چگونگی این دوام، به بررسی روند گسترش شهرنشینی در ایران در فاصله زمانی سالهای میان 1300 تا 1355 می‌پردازد.
مقاله اول با نام شهرنشینی مرحله گذار به دو روند شهرنشینی بطئی در فاصله سالهای 1300 تا 1340 و شهرنشینی سریع از 1340 تا 1355 اشاره می‌کند. آغاز دوران شهرنشینی بطئی به حکومت رسیدن رضاخان و آغاز روند مدرنیزاسیون، ادغام شدن کشور در نظام سرمایه‌داری جهانی است. در این دوران با هدف یکپارچگی بازار داخلی، در تناسب با اهداف نظام سرمایه‌داری، راهها ارتباطی گسترش پیدا کردند و دولت در این میان هم زیرساخت یکپارچگی را ایجاد می‌کرد و هم خود دست به احداث صنایع می‌زد. این روند در دوران جنگ جهانی دوم، تا سال 1332 که درآمد نفت نقش موثری را در اقتصاد ایران ایفا می‌کند با رکود مواجه می‌شود. به نظر نگارنده مقاله اصلاحات ارضی که نقطه اوج بروز چنین روندی است نقطه عطف دوم را برای ورود به دوران جدیدی از شهرنشینی در کشور _ شهرنشینی سریع _می‌سازد. در این تحول نگارنده مقاله به تغییر کردن رابطه میان شهر و روستا در طول این دوران اشاره می‌کند. تا قبل از اینکه درآمد نفت به اصلی‌ترین منبع درآمدی کشور تبدیل شود، انباشت سرمایه مورد نیاز شهرها از انباشت مازاد محصولات کشاورزی تولید شده در روستا تامین می‌شد و از این طریق شهر به روستاها همجوار خود وابسته بود، از طرف دیگر نیز شهرها محل ارائه خدمات روستاییان بودند و به این ترتیب حیات هر یک دیگری را تقویت می‌کرد. با عمده شدن نقش درآمد نفت و انتقال این سرمایه از طریق دولت به درون شهرها، انباشت مورد نیاز شهرها از این محل تامین شده و شهرها از روستاهای اطرافشان بی نیاز شدند و این قطع ارتباط به تدریج باعث تضعیف روستاها و افزایش روندشهرنشینی شد.
مقاله دوم بر اساس همین تقسیم‌بندی از مراحل تاریخی این دوره به بررسی دقیق‌تر مهاجرت در آن می‌پردازد. بنابر نظر خانم اعتماد نویسنده مقاله، مهاجرت از روستا به شهر تا قبل از اصلاحات ارضی تحت تاثیر افزایش طبیعی جمعیت و در نتیجه افزایش تعداد نفر در واحد کشت و همچنین ثابت ماندن نسبی عوامل تولید کشاورزی است. پس از اصلاحات ارضی که موجب کنده شدن نیروی کار از زمین و رواج مبادله نقدی گردید و همچنین کاهش نقش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی روند مهاجرت روستا به شهر افزایش یافت. از طرف دیگر ساختار سرمایه‌داری اقتصاد که منجر به تمرکز سرمایه در متروپل تهران و برخی از شهرهای بزرگ شده بود، مهاجرتهایی از نوع شهر به شهر را موجب شد که در مقاله به گونه‌های مختلف آن اشاره شده است. اثرات ناشی از این روند مهاجرت را ایشان، حاشیه‌نشینی، حضور نیروی کار کم مهارت و بدون مهارت در ساختار اشتغال و تغییر ساخت جمعیتی شهرها برشمرده‌اند.
مقاله سوم و چهارم به تاثیر وقایع سیاسی- اقتصادی- اجتماعی مذکور بر شبکه شهرهای ایران پرداخته است. تعریف شبکه شهری در این مقالات مبتنی بر رویکردی اقتصادی بوده و به معنای ارتباط متقابل مراکز شهری و نظام مبادله و داد وستدی است که در بین شهرها درباره عملکرد اختصاصی آنها بوجود می‌آید.
طبق نظر نگارنده تا پیش از دوران سرمایه‌داری شهرهای ایران دارای عملکردهای ذیل بودند:
1) مرکز خدمات یا مبادلات منطقه
2)مراکز ارتباطات
3) مراکز حکومتی و نظامی
4) مراکز تولیدات پیشه‌وری
5)یا مراکز مذهبی و زیارتی
در این دوران در شبکه شهرهای ایران، یک متروپل مرکزی که گستره عملکردیش، دیگر شهرها را
تحت الشعاع قرار دهد دیده نمی‌شده است.
با تغییر نظام اقتصادی کشور، تغییرات ایجاد شده در عملکردهای شهری، گسیختگی شبکه محلی در اثر تمرکز مازاد اقتصادی بر اثر عمده شدن صادرات نفت و همچنین تغییرات ایجاد شده در ساختار اشتغال باعث گسیختگی شبکه شهری در ایران شده است و تقریبا تمامی شهرها به شیوه زنجیره‌ای با متروپل مرکزی یعنی شهر تهران وارد رابطه شدند و شهرهای میانی اهمیت خود را از دست دادند.
مقاله آخر با عنوان پویش شهرنشینی در کاشان یک مطالعه موردی بر مبنای مباحث مطرح شده در مقالات اول تا چهارم است. این مقاله دو دوره شهرنشینی مطرح شده در مقاله اول را در شهر کاشان با بررسی همزمان ساختار فیزیکی شهر و وضعیت اقتصادی – اجتماعی آن در هر دو دوره به تصویرمی‌کشد و با ارائه مستندات عینی تصویر مناسبی از روند تحول یک شهر ایرانی در دوران مورد مطالعه را ارائه می‌دهد.

چرا زمین آب و هوا دارد؟

 

پوشش هواي اطراف زمين جو (اتمسفر) ناميده مي شود. همه هواي ما در لايه پایین یا کف اتمسفر يعني تروپوسفر واقع شده كه شش تا ده مايل ضخامت دارد. هواشناسي مطالعه تغييرات دما، ‌فشار هوا، رطوبت و جهت باد در لایه تروپوسفر ا‌ست.

همه چیز از خورشید شروع می شود

سيستم هاي آب و هوایی به این خاطر شروع مي شوند كه انرژي خورشيد بعضي از بخش هاي زمين را بيشتر از بخش هاي ديگر گرم مي كند

دليل اصلي این که آب و هوا وجود دارد خورشيد است. سيستم هاي آب و هوایی به این خاطر شروع مي شوند كه انرژي خورشيد بعضي از بخش هاي زمين را بيشتر از بخش هاي ديگر گرم مي كند. از طرفی بيشتر اوقات خورشيد با مستقیم ترین زاويه روي بخش مياني زمين مي تابد و گرماي كمتري به  قطب هاي جنوب و شمال مي دهد. از طرف دیگر زمين روي محورهايش دقيقاً با زاويه راست كج شده كه در نتيجه فصل ها را داریم و این که بخش هاي مختلفی روی زمين داریم که در زمان هاي مختلف سال بيشتر يا كمتر گرم می شوند. همچنین زمين سريع تر از آب گرم مي شود و تفاوت های دما بين اقيانوس ها و قاره ها را موجب می شود. اين گرم شدن نابرابر آب و زمین تغييرات و ناپایداری ها را در دما و فشار هوا، بادها و جريانات اقيانوسي به وجود مي آورد.  

توده های هوا و جبهه ها

بادها بدون توقف گرما را از مناطق استوایی به قطب ها جابه جا می کنند تا در دمای آنها تعادل به وجود آورند (طبق قوانین فیزیک گرما از مناطق با دمای بالاتر به مناطق با دمای پایین تر حرکت می کند. مترجم) . در این فرایند، بین توده های هوای سرد و گرم جبهه ها به وجود می آید و یک جریان هوای با حرکت سریع به نام "جریان جهشی" "jet stream"  در آسمان بالا می رود. ناآرامی ها و آشوب ها در امتداد جبهه ها و جریان جهشی گسترده می شود و باعث تشکیل مراکز هوای پرفشار و کم فشار می شود. جبهه ها و مناطق با فشار پایین، باعث می شوند هوا بالا برود تا ابرها و بارندگی تشکیل شود.

آب شگفت انگیز زمین

زمین همچنین به خاطر داشتن هر سه حالت آب یعنی مایع، جامد و گاز که به طور طبیعی وجود دارد بی نظیر است. گرمایی که از خورشید می آید به بخار شدن آب از اقیانوس ها، به عنوان منبع ابرها و بارندگی کمک می کند. به خاطر انرژی خورشید، چرخه های تبخیر، میعان و بارندگی، آب زمین را از اقیانوس ها به جو و سپس به خشکی حرکت می دهد و دوباره به این سه فرم برمی گرداند.

خورشید چه کار دیگری انجام می دهد؟ 

همچنین گرمای ناشی از خورشید می تواند باد و باران های همراه با رعد و برق را موجب شود. انبوهی از این رگبارها بر بالای آب های اقیانوس گرم می تواند به تندباد دریایی تبدیل شود. خورشید پشت همه تغییرات در آب و هوای ماست و اگر خورشید ناگهان از بین برود ماشین آب و هوای ما هم متوقف می شود.

ترجمه متن تخصصی جغرافیا

ادامه نوشته

برخی اصطلاحات مهم جغرافیا و زمین شناسی

 

 

 تعریف بعضی از درس های زمین شناسی :

 

 کانی شناسی:

 درباره مواد تشکیل دهنده زمین ، طرز تشکیل و نحوه شناسائی آنها گفتگو می‌کند.

 سنگ شناسی:

 موضوع بحث آن سنگ‌های زمین ، تقسیم بندی و چگونگی تشکیل آنهاست.

هواشناسی:

راجع به هوا و مشخصات آن صحبت می‌کند.

 آب شناسی:

 موضوع بحث آن آب‌های زمین است. این رشته خود به دو قسمت آبهای سطحی و آبهای زیرزمینی تقسیم می‌شود.

 زمین شناسی ساختمانی:

 درباره ساختمان‌های طبیعی زمین صحبت می‌کند.

 

زمین شناسی فیزیکی:

 در باره مشخصات طبیعی زمین صحبت می‌کند.

 

 دیرین شناسی:

 راجع به موجودات زنده‌ای که در قدیم زندگی می‌کرده‌اند و شرایط زندگی آنها بحث می‌کند. با استفاده از این رشته می‌توان سن طبقات مختلف زمین را محاسبه کرد.

 رسوب شناسی:

 راجع به رسپبات و نحوه تشکیل آنها صحبت می‌کند.

 چینه شناسی:

موضوع بحث آن درباره طبقات مختلف زمین و ارتباط آنها با یکدیگر است.

 ژئومرفولوژی:

 موضوع بحث آن در مورد عوارض زمین است و درباره طرز پیدایش پستی‌ها و بلندی‌ها گفتگو می‌کند.

 ژئوفیزیک:

 درباره خواص فیزیکی زمین نظیر جاذبه ، ثقل ، فشار و حرارت بحث می‌کند. در قسمتی از این رشته که به نام ژئوفیزیک عملی معروف است ، نحوه استفاده از خواص زمین در پی جویی و اکتشاف مواد معدنی بحث می‌شود.

 ژئو شیمی:

 راجع به خواص شیمیایی زمین و ترکیب مواد تشکیل دهنده آن گفتگو می‌کند. در این رشته نحوه استفاده از خواص شیمیایی عناصر تشکیل دهنده زمین در اکتشاف مواد معدنی مورد بحث است.

 زمین شناسی اقتصادی:

 این رشته از زمین شناسی درباره آندسته از مواد زمین که ارزش اقتصادی دارند صحبت می‌کند. و نحوه و شرایط تشکیل آنها را بررسی می‌کند.

 زمین شناسی مهندسی:

 در باره چگونگی استفاده از اطلاعات زمین شناسی در کارهای مهندسی نظیر سدسازی ، جاده‌سازی و ... گفتگو می‌کند.

 

 

 فتوژئولوژی:

 به کمک این رشته می‌توان با استفاده از عکس‌های هوایی ، نقشه زمین شناسی تهیه کرد.

 زلزله شناسی:

 زمین لرزه‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد.

 آتشفشان شناسی:

 آتشفشان‌ها و فعالیتهای آتشفشانی را مورد بررسی قرار می‌دهد.

 اقیانوس شناسی:

 اقیانوس‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد.

 پالئو ژئوگرافی:

 درباره شکل و توزیع خشکی‌ها و دریاهای زمین در ادوار گذشته زمین شناسی گفتگو می‌کند.

 پالئو بوتانی:

 راجع به گیاهانی که در قدیم می زیسته‌اند و چگونگی شناسائی آنها گفتگو می‌کند.

دورسنجی:

در آن نحوه بررسی زمین با استفاده از ماهواره‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

غارشناسی:

 در آن نحوه پیدایش غارها مورد بررسی قرار می‌گیرد .

 زمین شناسی دریایی:

در آن در مورد آبها بحث می‌شود.

زمین شناسی ساختمانی و تکتونیک:

 درباره ساخت‌های مختلف سنگهای تشکیل دهنده پوسته ، چگونگی تشکیل و ارتباط آنها با عوامل داخلی زمین ، بحث می‌کند.

 

مهندسی زمین شناسی :

 زمین شناسی مهندسی از دو کلمه Engineering به معنی مهندسی و Geology به معنی زمین شناسی گرفته شده است.

 

 دید کلی :

 زمین شناسی مهندسی ضمن بررسی تاثیر «محیط زمین شناسی» بر سازه‌های مهندسی یا زمین شناسی مهندسی ، راه ‌حل های مناسبی جهت کاهش یا برطرف نمودن خطرات احتمالی ارائه می‌دهد. باید توجه داشت که محیط زمین شناسی اطراف یک سازه به دو صورت با آن در ارتباط است. یکی توسط مصالح زمین شناسی ، یعنی سنگ ، خاک و آب ، دیگری فرآیندها و مخاطرات زمین شناسی مثل سیل ، زمین لرزه ، حرکات دامنه‌ای و مانند آن. برخی از مولفین زمین شناسی مهندسی را سهوا به جای «ژئوتکنیک» به کار می‌برند. بطور کلی زمین شناسی مهندسی به توسط روشهای اکتشافی متنوع تاثیر محیط زمین شناسی اطراف را بر سازه مهندسی یا پروژه عمرانی تعیین می کند. همچنین نقش احداث سازه را در تحریک و تغییر رفتار زمین مشخص می سازد. تاریخچه و سیر تحولی :

 از قرنها پیش معماران و سازندگان بناها بر این نکته معترف بودند که برای جلوگیری از نشست، کج شدن یا فرو ریختن ساختمانشان محتاج آگاهی از شرایط زمین هستند. البته ساختمانهای قدیمی همواره با توجه به تجربیات سازنده بنا و اغلب به روش آزمون و خطا احداث می‌شد. در سال 1776 و زمانی که «کولن» برای اولین بار تئوریهای مربوط به فشار زمین را ارائه داد، استفاده از روشهای تحلیلی در بررسی زمین آغاز شد . بررسی‌های کولن بر روی دیواره‌های حائل نشان داد که وقتی دیوار حائلی کج می‌شود، گوه‌ای از خاک ناپایدار در پشت آن ایجاد می‌گردد که یک طرف آن ، دیوار و سمت دیگر آن یک سطح گسیختگی است. کولن فشار اولیه وارده به دیوار را به وزن گوه و مقاومت برشی در امتداد سطح برش ، که برحسب اصطکاک داخلی بیان نمود، مربوط کرد. در سال 1871 «اتو مور» فرضیه‌ای عمودی برای مقاومت مصالح زمین شناسی در برابر گسیختگی ارائه داد . سالها گذشت تا آنکه «ترزاقی» مکانیک خاک را به صورت شاخه‌ای از مهندسی عمران مطرح نمود. دانش مکانیک خاک با اولین کنفرانس بین المللی در مورد مکانیک خاک و مهندسی پی که در سال 1936 میلادی در دانشگاه هاروارد آمریکا برگزار شد، در سطح جهانی تثبیت گردید. از سالهای دور مهندسان و زمین شناسان مفاهیم مربوط به رفتار مکانیکی سنگها را در معدن‌کاری و صنعت نفت به کار می‌گرفتند، ولی این رشته تا اوایل دهه 60 میلادی مخصوصا تا سال 1996 که اولین کنفرانس بین المللی مکانیک سنگ در شهر لیسبون پرتغال برگزار شد، هنوز به طور رسمی به عنوان شاخه‌ای از دانش مهندسی به حساب نمی‌آمد . واژه «ژئوتکنیک» اولین بار در سال 1948 میلادی توسط انستیتوی مهندسان ساختمان بریتانیا به کار گرفته شد و به تدریج مفهوم آن غنای بیشتری یافت، تا اینکه در سال 1974 «مهندسی ژئوتکنیک» به عنوان رشته‌ای خاص توسط انجمن مهندسان ساختمان ایالات متحده امریکا نیز به رسمیت شناخته شد. امروزه واژه ژئوتکنیک به مفهوم مجموعه‌ای مشتمل بر سه دانش مکانیک خاک ، مکانیک سنگ و زمین شناسی مهندسی به کار گرفته می‌شود.

 مفاهیم کلیدی زمین شناسی مهندسی:

 

 زمین و سازه‌های مهندسی :

 سازه‌های مهندسی صرف نظر از آن که ما آن را مجموعا «محیط شناسی» می‌نامیم ، تاثیر می‌پذیرند. شاید بتوان عناصر تشکیل دهنده محیط زمین شناسی را به نحو زیر به چهار جز مختلف تقسیم کرد: «فرآیندهای زمین شناسی» ، چون فرسایش ، رسوب گذاری ، زمین لرزه و آتشفشان . «ساختمانهای زمین شناسی» ، چون لایه بندی ، گسلها ، کوه یا دره یک رود «مواد زمین شناسی» ، چون سنگ و خاک و آب و هوا «زمان» ، که همه چیز در ارتباط با آن در تغییر دائم است. مواد و مصالح

 

زمین شناسی از دیدگاه مهندسی :

 مواد جامد و طبیعی تشکیل دهنده ، بخشهای خارجی زمین را به دو گروه اصلی سنگ و خاک تقسیم می‌کنند .

 سنگ :

 از نقطه نظر زمین شناسی ، سنگ به موادی از پوسته زمین اطلاق می‌شود که از یک یا چند کانی که با یکدیگر پیوند یافته‌اند، درست شده است .

خاک :

 خاک توده‌ای از ذرات یا دانه‌های منفصل یا دارای پیوند سست است که بر اثر هوازدگی سنگ بطور بر جا تشکیل شده است درجه سخت و سنگ شدگی خاک ناچیز تا صفر بوده و در بسیاری موارد حاوی مواد آلی است و گیاهان می‌توانند بر روی آن رشد کنند.

 ژئودینامیک :

 یکی از وظایف مهم زمین شناسی مهندسی تشخیص احتمال وقوع فرآیندهای ژئودینامیکی ، مثل سیل و زمین لرزه ، که شاید بتوان آنها را «بلایای زمین شناسی» نیز نامید، قادرند ضمن ایجاد تلفات جانی ، خسارات جبران ناپذیری نیز به سازه مهندسی وارد آورند. مهندسانی که در پروژه‌های عمرانی و ساختمانی فعالیت دارند، باید از شرایط طبیعی که منجر به بروز این مشکلات می‌شود، آگاهی داشته باشند، تا به این وسیله بتوانند احتمال رخداد هر یک از آنها را در محدوده سازه مورد نظر برآورد نمایند . نقش زمین شناسی مهندسی و مسئولیت‌های حرفه‌ای زمین شناسی مهندسی واقعیت‌های علمی مشاهده شده یا اندازه گیری شده را که سرشت فیزیکی یگانه پوسته زمین را توصیف می‌کند به صورت اطلاعات زمین شناسی در می‌آورد و این اطلاعات را بر تشخیص مرز محدودیت‌های مهم فیزیکی که می‌تواند در طراحی ، ساخت و نگهداری هر پروژه مهندسی موثر باشد به دانسته‌های مهندسی تبدیل می‌کند. زمین شناسی مهندسی با ایفای این نقش ویژگیهای زمین شناختی محل اجرای پروژه را که در صورت داشتن شرایط نامطلوب سبب افزایش هزینه و در صورت داشتن شرایط مطلوب سبب کاهش هزینه خواهند شد، مشخص می‌کند. بدین ترتیب زمین شناسی مهندسی را می‌توان صاحب حرفه‌ای دو سویه نگر در نظر گرفت که از یک سو فرآیندهای زمین شناسی را در نظر دارد و از طرفی محصولات مهندسی مورد نظر اوست. بطورکلی مسئولیت‌های حرفه‌ای او را بصورت زیر می‌توان خلاصه کرد: _ توصیف محیط زمین شناختی مربوط به پروژه مهندسی _ توصیف مواد زمین ، توزیع آنها ، و ویژگیهای فیزیکی- شیمیایی آنها _ استنتاج پیشینه رویدادهای موثر در زمین مواد _ پیش بینی رویدادهای آتی و شرایطی که می‌تواند ایجاد شود. _ توصیه مواد معرف برای نمونه برداری و آزمون _ توصیه نحوه‌های کار و عمل با مواد و فرآیندهای گوناگون زمین ، _ _ _ توصیه یا ارائه معیارهای طراحی استخراج بخصوص در مورد زاویه شیبهای برش در موادی که آزمون مهندسی آنها نامناسب بوده است، یا در جاهایی که عناصر زمین شناسی عامل کنترل پایداری هستند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 تعریف بعضی از درس های زمین شناسی :

 

 کانی شناسی:

 درباره مواد تشکیل دهنده زمین ، طرز تشکیل و نحوه شناسائی آنها گفتگو می‌کند.

 سنگ شناسی:

 موضوع بحث آن سنگ‌های زمین ، تقسیم بندی و چگونگی تشکیل آنهاست.

هواشناسی:

راجع به هوا و مشخصات آن صحبت می‌کند.

 آب شناسی:

 موضوع بحث آن آب‌های زمین است. این رشته خود به دو قسمت آبهای سطحی و آبهای زیرزمینی تقسیم می‌شود.

 زمین شناسی ساختمانی:

 درباره ساختمان‌های طبیعی زمین صحبت می‌کند.

 

زمین شناسی فیزیکی:

 در باره مشخصات طبیعی زمین صحبت می‌کند.

 

 دیرین شناسی:

 راجع به موجودات زنده‌ای که در قدیم زندگی می‌کرده‌اند و شرایط زندگی آنها بحث می‌کند. با استفاده از این رشته می‌توان سن طبقات مختلف زمین را محاسبه کرد.

 رسوب شناسی:

 راجع به رسپبات و نحوه تشکیل آنها صحبت می‌کند.

 چینه شناسی:

موضوع بحث آن درباره طبقات مختلف زمین و ارتباط آنها با یکدیگر است.

 ژئومرفولوژی:

 موضوع بحث آن در مورد عوارض زمین است و درباره طرز پیدایش پستی‌ها و بلندی‌ها گفتگو می‌کند.

 ژئوفیزیک:

 درباره خواص فیزیکی زمین نظیر جاذبه ، ثقل ، فشار و حرارت بحث می‌کند. در قسمتی از این رشته که به نام ژئوفیزیک عملی معروف است ، نحوه استفاده از خواص زمین در پی جویی و اکتشاف مواد معدنی بحث می‌شود.

 ژئو شیمی:

 راجع به خواص شیمیایی زمین و ترکیب مواد تشکیل دهنده آن گفتگو می‌کند. در این رشته نحوه استفاده از خواص شیمیایی عناصر تشکیل دهنده زمین در اکتشاف مواد معدنی مورد بحث است.

 زمین شناسی اقتصادی:

 این رشته از زمین شناسی درباره آندسته از مواد زمین که ارزش اقتصادی دارند صحبت می‌کند. و نحوه و شرایط تشکیل آنها را بررسی می‌کند.

 زمین شناسی مهندسی:

 در باره چگونگی استفاده از اطلاعات زمین شناسی در کارهای مهندسی نظیر سدسازی ، جاده‌سازی و ... گفتگو می‌کند.

 

 

 فتوژئولوژی:

 به کمک این رشته می‌توان با استفاده از عکس‌های هوایی ، نقشه زمین شناسی تهیه کرد.

 زلزله شناسی:

 زمین لرزه‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد.

 آتشفشان شناسی:

 آتشفشان‌ها و فعالیتهای آتشفشانی را مورد بررسی قرار می‌دهد.

 اقیانوس شناسی:

 اقیانوس‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد.

 پالئو ژئوگرافی:

 درباره شکل و توزیع خشکی‌ها و دریاهای زمین در ادوار گذشته زمین شناسی گفتگو می‌کند.

 پالئو بوتانی:

 راجع به گیاهانی که در قدیم می زیسته‌اند و چگونگی شناسائی آنها گفتگو می‌کند.

دورسنجی:

در آن نحوه بررسی زمین با استفاده از ماهواره‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

غارشناسی:

 در آن نحوه پیدایش غارها مورد بررسی قرار می‌گیرد .

 زمین شناسی دریایی:

در آن در مورد آبها بحث می‌شود.

زمین شناسی ساختمانی و تکتونیک:

 درباره ساخت‌های مختلف سنگهای تشکیل دهنده پوسته ، چگونگی تشکیل و ارتباط آنها با عوامل داخلی زمین ، بحث می‌کند.

 

مهندسی زمین شناسی :

 زمین شناسی مهندسی از دو کلمه Engineering به معنی مهندسی و Geology به معنی زمین شناسی گرفته شده است.

 

 دید کلی :

 زمین شناسی مهندسی ضمن بررسی تاثیر «محیط زمین شناسی» بر سازه‌های مهندسی یا زمین شناسی مهندسی ، راه ‌حل های مناسبی جهت کاهش یا برطرف نمودن خطرات احتمالی ارائه می‌دهد. باید توجه داشت که محیط زمین شناسی اطراف یک سازه به دو صورت با آن در ارتباط است. یکی توسط مصالح زمین شناسی ، یعنی سنگ ، خاک و آب ، دیگری فرآیندها و مخاطرات زمین شناسی مثل سیل ، زمین لرزه ، حرکات دامنه‌ای و مانند آن. برخی از مولفین زمین شناسی مهندسی را سهوا به جای «ژئوتکنیک» به کار می‌برند. بطور کلی زمین شناسی مهندسی به توسط روشهای اکتشافی متنوع تاثیر محیط زمین شناسی اطراف را بر سازه مهندسی یا پروژه عمرانی تعیین می کند. همچنین نقش احداث سازه را در تحریک و تغییر رفتار زمین مشخص می سازد. تاریخچه و سیر تحولی :

 از قرنها پیش معماران و سازندگان بناها بر این نکته معترف بودند که برای جلوگیری از نشست، کج شدن یا فرو ریختن ساختمانشان محتاج آگاهی از شرایط زمین هستند. البته ساختمانهای قدیمی همواره با توجه به تجربیات سازنده بنا و اغلب به روش آزمون و خطا احداث می‌شد. در سال 1776 و زمانی که «کولن» برای اولین بار تئوریهای مربوط به فشار زمین را ارائه داد، استفاده از روشهای تحلیلی در بررسی زمین آغاز شد . بررسی‌های کولن بر روی دیواره‌های حائل نشان داد که وقتی دیوار حائلی کج می‌شود، گوه‌ای از خاک ناپایدار در پشت آن ایجاد می‌گردد که یک طرف آن ، دیوار و سمت دیگر آن یک سطح گسیختگی است. کولن فشار اولیه وارده به دیوار را به وزن گوه و مقاومت برشی در امتداد سطح برش ، که برحسب اصطکاک داخلی بیان نمود، مربوط کرد. در سال 1871 «اتو مور» فرضیه‌ای عمودی برای مقاومت مصالح زمین شناسی در برابر گسیختگی ارائه داد . سالها گذشت تا آنکه «ترزاقی» مکانیک خاک را به صورت شاخه‌ای از مهندسی عمران مطرح نمود. دانش مکانیک خاک با اولین کنفرانس بین المللی در مورد مکانیک خاک و مهندسی پی که در سال 1936 میلادی در دانشگاه هاروارد آمریکا برگزار شد، در سطح جهانی تثبیت گردید. از سالهای دور مهندسان و زمین شناسان مفاهیم مربوط به رفتار مکانیکی سنگها را در معدن‌کاری و صنعت نفت به کار می‌گرفتند، ولی این رشته تا اوایل دهه 60 میلادی مخصوصا تا سال 1996 که اولین کنفرانس بین المللی مکانیک سنگ در شهر لیسبون پرتغال برگزار شد، هنوز به طور رسمی به عنوان شاخه‌ای از دانش مهندسی به حساب نمی‌آمد . واژه «ژئوتکنیک» اولین بار در سال 1948 میلادی توسط انستیتوی مهندسان ساختمان بریتانیا به کار گرفته شد و به تدریج مفهوم آن غنای بیشتری یافت، تا اینکه در سال 1974 «مهندسی ژئوتکنیک» به عنوان رشته‌ای خاص توسط انجمن مهندسان ساختمان ایالات متحده امریکا نیز به رسمیت شناخته شد. امروزه واژه ژئوتکنیک به مفهوم مجموعه‌ای مشتمل بر سه دانش مکانیک خاک ، مکانیک سنگ و زمین شناسی مهندسی به کار گرفته می‌شود.

 مفاهیم کلیدی زمین شناسی مهندسی:

 

 زمین و سازه‌های مهندسی :

 سازه‌های مهندسی صرف نظر از آن که ما آن را مجموعا «محیط شناسی» می‌نامیم ، تاثیر می‌پذیرند. شاید بتوان عناصر تشکیل دهنده محیط زمین شناسی را به نحو زیر به چهار جز مختلف تقسیم کرد: «فرآیندهای زمین شناسی» ، چون فرسایش ، رسوب گذاری ، زمین لرزه و آتشفشان . «ساختمانهای زمین شناسی» ، چون لایه بندی ، گسلها ، کوه یا دره یک رود «مواد زمین شناسی» ، چون سنگ و خاک و آب و هوا «زمان» ، که همه چیز در ارتباط با آن در تغییر دائم است. مواد و مصالح

 

زمین شناسی از دیدگاه مهندسی :

 مواد جامد و طبیعی تشکیل دهنده ، بخشهای خارجی زمین را به دو گروه اصلی سنگ و خاک تقسیم می‌کنند .

 سنگ :

 از نقطه نظر زمین شناسی ، سنگ به موادی از پوسته زمین اطلاق می‌شود که از یک یا چند کانی که با یکدیگر پیوند یافته‌اند، درست شده است .

خاک :

 خاک توده‌ای از ذرات یا دانه‌های منفصل یا دارای پیوند سست است که بر اثر هوازدگی سنگ بطور بر جا تشکیل شده است درجه سخت و سنگ شدگی خاک ناچیز تا صفر بوده و در بسیاری موارد حاوی مواد آلی است و گیاهان می‌توانند بر روی آن رشد کنند.

 ژئودینامیک :

 یکی از وظایف مهم زمین شناسی مهندسی تشخیص احتمال وقوع فرآیندهای ژئودینامیکی ، مثل سیل و زمین لرزه ، که شاید بتوان آنها را «بلایای زمین شناسی» نیز نامید، قادرند ضمن ایجاد تلفات جانی ، خسارات جبران ناپذیری نیز به سازه مهندسی وارد آورند. مهندسانی که در پروژه‌های عمرانی و ساختمانی فعالیت دارند، باید از شرایط طبیعی که منجر به بروز این مشکلات می‌شود، آگاهی داشته باشند، تا به این وسیله بتوانند احتمال رخداد هر یک از آنها را در محدوده سازه مورد نظر برآورد نمایند . نقش زمین شناسی مهندسی و مسئولیت‌های حرفه‌ای زمین شناسی مهندسی واقعیت‌های علمی مشاهده شده یا اندازه گیری شده را که سرشت فیزیکی یگانه پوسته زمین را توصیف می‌کند به صورت اطلاعات زمین شناسی در می‌آورد و این اطلاعات را بر تشخیص مرز محدودیت‌های مهم فیزیکی که می‌تواند در طراحی ، ساخت و نگهداری هر پروژه مهندسی موثر باشد به دانسته‌های مهندسی تبدیل می‌کند. زمین شناسی مهندسی با ایفای این نقش ویژگیهای زمین شناختی محل اجرای پروژه را که در صورت داشتن شرایط نامطلوب سبب افزایش هزینه و در صورت داشتن شرایط مطلوب سبب کاهش هزینه خواهند شد، مشخص می‌کند. بدین ترتیب زمین شناسی مهندسی را می‌توان صاحب حرفه‌ای دو سویه نگر در نظر گرفت که از یک سو فرآیندهای زمین شناسی را در نظر دارد و از طرفی محصولات مهندسی مورد نظر اوست. بطورکلی مسئولیت‌های حرفه‌ای او را بصورت زیر می‌توان خلاصه کرد: _ توصیف محیط زمین شناختی مربوط به پروژه مهندسی _ توصیف مواد زمین ، توزیع آنها ، و ویژگیهای فیزیکی- شیمیایی آنها _ استنتاج پیشینه رویدادهای موثر در زمین مواد _ پیش بینی رویدادهای آتی و شرایطی که می‌تواند ایجاد شود. _ توصیه مواد معرف برای نمونه برداری و آزمون _ توصیه نحوه‌های کار و عمل با مواد و فرآیندهای گوناگون زمین ، _ _ _ توصیه یا ارائه معیارهای طراحی استخراج بخصوص در مورد زاویه شیبهای برش در موادی که آزمون مهندسی آنها نامناسب بوده است، یا در جاهایی که عناصر زمین شناسی عامل کنترل پایداری هستند.