آمار html گروه جغرافیای طبیعی دانشگاه ارومیه - رابطه بين اقليم و زندگي انسان
ارسال کلیه جزوات و مباحث گرایش جغرافیاو برنامه ریزی گردشگری ، شهری و اقلیمشناسی :09149469641
  رابطه بين اقليم و زندگي انسان

  اقليم به عنوان ميانگين شرايط نسبتا دراز مدت جوي يكي از عناصر مهم تشكيل دهنده محيط زندگي ماست. اقليم همانطوريكه از فعاليتهاي گوناگون انساني تاثير ميپذيرد، اثرات مختلفي بر فعاليتهاي انساني ايجاد ميكند. تامين آب آشاميدني سالم و كافي تامين غذا، تامين انرژي ، فعاليت هاي صنعتي، هواي پاك و سالم، حمل و نقل و ارتباطات، ورزش و گردشگري از جمله نيازها و فعاليتهاي انسان امروزي است كه برنامه ريزي و مديريت بهينه آن نيازمند توجه جدي به شرايط اقليمي است. تغيير پذيري اقليمي و تغييرات اقليمي دو ويژگي كلان اقليم مناطق مختلف ميباشد كه تاثيرات غير منتظره اقليمي در چهار چوب آن صورت ميگيرد. تغيير پذيري اقليمي ويژگي است كه متاثر از عوامل مختلف سيارهاي وفراكروي با چرخههاي نسبتا منظم زماني - مكاني صورت ميگيرد. تغييرات اقليمي كه در سدههاي اخير مورد توجه دانشمندان علوم زيست محيطي و سياستمداران قرار گرفته است ارتباط مستقيمي با فعاليت هاي انساني دارد. مديرت ريسك و مديريت بحران دو راهكار عمده تفاهم و مقابله با اثرات تغيير پذيري و تغييرات اقليمي ميباشد. كاهش اثرات تغييرات اقليمي نيازمند همكاري جهاني است كه پيمان كيوتر نمونهاي از اين عظم جهاني است. كشور ما از جمله كشورهايي است كه بر روي كمربند خشك كره زمين واقع شده است. خشكي و خشكسالي دو واقعيت انكار ناپذير شرايط جوي كشور ما ميباشد، كه هرگونه برنامه ريزي و آينده نگري بدون توجه به آن منجر به شكست است. در اين مقاله سعي است با ذكر نمونههايي از ويژگي اقليمي كشورمان نقش اقليم در برنامه ريزي و مديريت محيط با توجه به دو ديدگاه مديريت ريسك و مديريت بحران بررسي شود. مقدمه هر چند آشنايي انسان با تغييرات اقليمي و اثرات آن بر روي زندگيش عمري معادل عمر انسان دارد، اما هيچ وقت به اندازه امروز انسان به اهميت اثرات اقليم بر روي فعاليتهاي خود واقف نبوده است. رويدادهايي همچون افزايش گازهاي گلخانهاي ، نازك شدن لايه ازن، حوادث ال نينو و لانينا، كمبود سوختهاي فسيلي، خشكي و خشكسالي، سيل و توفانهاي دهه اخير از جمله عواملي هستند كه توجه انسان دهههاي آخر قرن بيستم را به تاثيرات اقليم در برنامه ريزي و مديريت محيط معطوف داشته است ( (Berkhout and et al2002 . از آنجايي كه تاثيرات اقليم داراي پيامدهاي محلي ، ملي، منطقهاي و فرامنطقهاي است، ضرورت توجه مديران و برنامه ريزان كشورمان به تاثيرات اقليم و حوادث مرتبط با آن (سيل، طوفان، خشكسالي و ) امري حياتي و اجتناب ناپذير است. واقع شدن كشورمان بر روي كمربند خشك كره زمين نكته ديگري دل بر اهميت اين موضوع است. تغييرات اقليمي و تغيير پذيري اقليمي يكي از نكات مهم و قابل توجه در برنامه ريزي و مديريت محيط توجه به تفاوتهاي ميان تغييرات اقليمي و تغيير پذيري اقليمي ميباشد. زيرا راهبردهاي تفاهم يا مقابله با اين دو پديده اقليمي متفاوت ميباشد. منظور از تغييرات اقليمي تغيير متوسط شرايط جوي در يك مكان يا ناحيه خاص مي باشد. (Hugget 1997) يا تغيير اقليم عبارت است از اختلاف بين ميانگين مقادير پارامترها يا آمارهاي اقليمي بين مكانهاي متفاوت كه خارج از محدودههاي عادي تغيير پذيري طبيعي اقليم به هر دليلي رخ ميدهد. (obasi 2002). اصطلاح تغيير پذيري اقليمي به نوسان يا تغييرات غير متعارف عوامل اقليمي كه در يك دوره زماني معين مثلا ماه، فصل يا سال از ميانگين معمول در دوره زماني بلند مدت رخ دهد، گفته ميشود (obasi 2002). تشخيص تغييرات اقليمي از تغيير پذيري اقليمي بخصوص در اقليم هاي شديدا فصلي مشكل است (Hugget 1997) به زبان ساده تر ميتوان گفت تغييرات اقليمي به نوسانات خارج از معمول تغيير پذيري اقليمي كه ميتواند دلايل مختلفي داشته باشد، گفته ميشود. يكي از عوامل مهم تغييرات اقليمي در سده اخير افزايش فشار فعاليتهاي انساني بر محيط زيست كره خاكي ميباشد. آگاهي بر چرخه هاي مختلف تغيير پذيري اقليمي مانند كلفهاي خورشيدي و چرخه گيلسبرگ (1) نقش مهمي در برنامه ريزي و مديريت محيط دارد. اقليم و فعاليتهاي انساني براي آشكار شدن نقش اقليم در برنامه ريزي و مديريت محيطي نيازمند آگاهي از فعاليت ها و نيازهاي انسان در ارتباط با اقليم مي باشد . هرچند با اطمينان ميتوان گفت هيچ يك از فعاليت ها و نيازهاي انسان بطور مستقيم و غير مستقيم بي ارتباط با اقليم نسيت، اما بعضي از فعاليت هاي انسان ارتباط مستقيم و محسوسي با اقليم دارند كه در زير به مطالعه آنها پرداخته شده است هواي پاك و سالم يكي از نيازهاي طبيعي و حياتي انسان هواي پاك و سالم براي تنفس مي باشد. با توجه به اينكه ميزان اكسيژن موجود در جو زمين محدود ميباشد و فقط 95/20 درصد از حجم جو را تشكيل ميدهد (عليجاني و كاوياني 1371). افزايش گازهاي گلخانه اي علاوه بر افزايش گرمايش جهاني سبب آلودگي هوا در نتيجه تهديدي جدي براي بهداشت عمومي جوامع انساني به شمار ميرود. بطوريكه افزايش بيماريهاي ناشي از آلودگي هوا همچون بيماريهاي قلبي و تنفسي در سالهاي اخير در جوامع صنعتي و شهرهاي بزرگ افزايش يافته است. به عنوان مثال طبق تحقيقات اداره بهداشت وزارت بهداشت و درمان كشورمان ، مهمترين آلوده سازهاي هواي تهران آلايندههاي دي اكسيد كربن، ذرات معلق ، منواكسيد كربن، ذرات سياه (دوده) و سرب ميباشند. افزايش حملات قلبي در ماههاي سرد سال رابطه مشهودي با افزايش اين گازها دارند ( بيگدلي 1380). از هر 50 بيمار قلبي كه در بيمارستانهاي لندن تحت مداوا قرار ميگيرند يك مورد آن ناشي از آلودگي هوا است( همان منبع). علاوه بر اين كاهش ضخامت لايه ازن ميتواند سبب افزايش ورود اشعة ماوراءبنفش خورشيدي كه براي انسان و موجودات زنده خطرناك است، شود (عليجاني و كاوياني 1371). عوامل مختلفي در افزايش گازهاي گلخانهاي موثرند كه مهمترين آنها روند صعودي افزايش جمعيت كره زمين در قرون اخير، افزايش جمعيت شهرنشين ، ازدياد مصرف سوخت هاي فسيلي در صنايع و خودروها و كاهش سطح جنگلها به دليل تبديل به زمينهاي كشاورزي ميباشد. (Kemfert 2002). همانطوريكه گياهان نقش مهمي در كاهش گازهاي گلخانهاي دارند (فياض زاده 1376)، آلايندههاي اتمسفري نيز داراي اثرات منفي بر رشد و نمو گياهان ميباشند.(كوچكي و نظامي 1376). بنابراين آگاهي بر نقش عوامل آلوده كننده هوا ميتواند سبب ايجاد راهكارهاي مناسب در مكان گزيني صنايع و شهرها، جايگزيني انرژيهاي پاك (خورشيدي، آبي، بادي و ....) و جلوگيري از رشد بي رويه شهرهاي بزرگ شود. شهرهاي تهران، تبريز، اصفهان، مشهد و اراك از جمله شهرهاي كشورمان هستند كه در حال حاضر از اين معضل رنج ميبرند. آب سالم و كافي آب سالم و كافي يكي از نيازهاي حياتي و بهداشتي هر انساني ميباشد. با وجود اينكه سطح كره زمين را آب فرا گرفته است، اما فقط 07/6 درصد از آن شيرين و قابل شرب مي باشد. (عيوضي1371). از اين مقدار نيز 17 درصد آن در يخچالها، جو و خاك ميباشند كه به راحتي قابل دسترس نميباشد. آبهاي جاري، رودخانه ها و آبهاي شيرين زير زميني عمده ترين منبع تامين آب آشاميدني، كشاورزي ، صنعتي و تامين نيروي هيدروالكتريك انسان ميباشند. نگاهي گذرا به نقشه جهاني بارش نشان ميدهد، مقدار بارندگي در سطح كره زمين داراي تغييرات زماني - مكاني بسياري است. ميانگين سالانه بارندگي در سطح سياره زمين بين 900 - 700 ميلي متر تخمين زده مي شود. اين درحالي است كه بعضي از بيابان ها ممكن است در سالهاي متمادي هيچ بارشي دريافت نكنند و مناطق ديگري چون كوههاي واياليال درهاوايي سالانه 12000 ميلي متر و يا ناحيه چرا پونچي در خليج بنگال 11000 ميلي متر بارش دريافت نمايد. (رامشت 1375). از طرف ديگر تغييرات زماني بارش نيز از توزيع يكنواختي برخوردار نيست. زيرا به دليل فرايند تشكيل بارش كه نيازمند كاهش دما ميباشد بيشتر بارندگي زماني ميبارد كه نياز آبي گياهان و موجودات زنده حداقل ميباشد. افزايش دما در نتيجه افزايش تبخير نيز موضوعي ديگري است كه سبب بحران آب و ايجاد خشكي در مناطق وسيعي از جهان شده است. بنابراين انسان از گذشته با دو مشكل عمده در ارتباط با بارش روبرو بوده است. يكي مازاد داشتن آب در فصول سرد و وقوع سيلابهاي مخرب و ديگري كمبود آب و وقوع خشكي در فصول گرم سال. انسانهاي اوليه براي تفاهم با اين مشكل راه حل كوچ را برگزيدند. اين كوچ بصورت كوچ افقي بين مناطق گرمسيري و سردسيري و كوچ عمودي بين دشت و ارتفاعات انجام ميگرفت.هنوز هم بخشي از جمعيت عشايري كره مين خصوصا در قارههاي آسيا و افريقا به اين شيوه زندگي ميكنند. بشر امروزي با برخورداري از فن آوري علوم مختلف به جاي تسليم شدن در برابر محيط و جابجايي مكاني به مقابله با آن و ساختن انواع بندهاي آبي، سدهاي گوناگون، ايجاد قنات و تغذيه مصنوعي سيلاب پرداخته است. در كشور ما نيز با توجه به عدم توزيع يكنواخت زماني - مكاني بارش (مسعوديان 1377) توجه به شيوههاي تفاهم و مقابله با خشكي، خشكسالي و سيلاب ضروري است. با توجه به عرض جغرافيايي و ميانگين بارش سالانه 250 ميلي متر، كشور ما در منطقه خشك و نيمه خشك كره زمين واقع شده است (غيورو مسعوديان 1375). وجود دو رشته كوه بزرگ زاگرس و البرز و رشته كوههايي منفرد داخلي سبب تعديل اثرات خشكي عرض جغرافيايي در كشور ما شده است (كاوياني 1367 به نقل از بوبك 1952) . بنابراي استراتژي دراز مدت برنامههاي عمراني، صنعتي و كشاورزي ما بايد بر اساس راهكارهاي تفاهم و مقابله با خشكي استوار باشد. تغيير الگوهاي كشت و آبياري، توجه به تكنيكهاي بومي ابداعي در مناطق خشك در زمينه صرفه جويي در منابع آب مانند ساخت آب انبار، آبياري كوزهاي از جمله روشهاي تفاهم با خشكي مي باشند. سدسازي، تغذيه مصنوعي سيلاب ، تفكيك آب شرب و مصرفي و توجه به روش هاي كاهش تبخير از مهمترين راهكارهاي مقابله با خشكي در كشورمان ميباشند. كمبود آب شيرين با توجه به افزايش جمعيت كره زمين به حدي است كه عده اي از سياستمداران جنگهاي آينده بعضي از مناطق جهان خصوصا خاورميانه را جنگ آب ميدانند. پطرس غالي دبير كل سابق سازمان ملل در سال 1985 زماني كه وزير خارجه مصر بود، هشدار داد جنگ آينده در خاور ميانه جنگ آب خواهد بود. در سال 1967 اسرائيل محل سدي كه سوريه و اردن مشتركا بر روي رودخانه يرموك در حال احداث بودند بمباران كرد. در سال 1975 بعد از اين كه تركيه و سوريه آب رودخانه فرات را به خاطر پر كردن درياچههاي سدشان بستند، آب رودخانه فرات در عراق كم شد و عراق خود را براي جنگ با سوريه آماده كرد. (ويسلند 1993). كشاورزي وتامين غذا بارش ، تابش و دما از شاخصهاي عمده اقليمي تاثير گذار بر فعاليتهاي كشاورزي ميباشند. تاثير بارش بر فعاليتهاي انساني در بخش تامين آب شرح داده شد. در اينجا به بررسي تاثير تابش خورشيدي و يخبندان اشاره ميشود. - انرژي خورشيد: غذا يا به عبارتي كالري مورد نياز انسان در هر نوع آن به گياه وابسته ميباشد. گياه نيز چه نوع خودروي و چه نوع دست كاشت آن كه به زراعت معروف است به عوامل عمده نور، آب و خاك وابسته مي باشد. اين سه عامل به طور مستقيم با اقليم در ارتباط مي باشند. همه موادگياهي و توليدات حيواني در ماهيت نهايي خود چيزي جز انرژي انباشته شده خورشيد نيستند. به عبارتي وقتي ما غذا مي خوريم انرژي شيميايي را كه از تغيير شكل انرژي خورشيدي حاصل شده است به بدن خود وارد مي كنيم تا نيروي لازم براي گرم نگه داشتن بدن ، حركت و ساير فرايندهاي حياتي ديگر را تامين كنيم. (نيشابوري 1364). شناخت ميزان انرژي دريافتي در واحد سطح نقش مهمي در تقويم كاشت و انتخاب گونههاي سازگار با محيط ايفا ميكند. به عنوان مثال تحقيقات خليلي (1376) نشان داد كه بر اساس نقشه همتابش كلي ايران ، كم تابش ترين ميزان انرژي دريافتي از خورشيد متعلق به حاشيه نوار ساحلي درياي خزر مي باشد كه با خط همتايش 110 كيلو كالري بر سانتي مربع در سال محدود شده است. بنابراين كمبود انرژي تابشي خورشيد در اين قبيل مناطق مي تواند مانع كاشت و رشد كافي گياهان و درختان نيازمند تابش كافي در دوره رشد شود . هر چند انسان ها در طول تاريخ تمدن بشري در بعضي زمينه هابه مقابله باميزان انرژي دريافتي از خورشيد پرداختهاند، اما تجريه نشان داده است بهترين و سازگارترين راهكار، تفاهم با انرژي دريافتي خورشيد مي باشد. به عبارت ديگر انسان با انتخاب گونههاي گياهي سازگار با نور خورشيد در مناطق مختلف به كشت محصولات گوناگون اقدام نموده است. - يخبندان :شناخت از چگونگي وقوع سرما و يخبندان در هر ناحيهاي يكي از بنيادي ترين تحقيقات اقليم كشاورزي است كه ميتواند برنامهريزان كشاورزي و خود كشاورزان را به منظور كاهش خسارات سرما راهنمايي و كمك كند. مطالعه دورههاي برگشت آستانههاي حرارتي براي گياهان مختلف و پيش بيني تغييرات زماني و مكاني دماي هوا در قالب معيارهاي آماري از مهمترين مواردي است كه در بحث وقوع سرما و خسارات ناشي از آن لازم است مورد توجه قرار گيد. اولين سرماهاي پاييزه و آخرين سرماهاي بهاره دو نوع سرمايي است كه باعث خسارت سنگين به توليدات كشاورزي و همچنين انبارداري آنها ميشوند (كمالي 1382). كمالي (1381) بر اساس آمارهاي دماي حداقل روزانه 47 ايستگاه هواشناسي استان تهران، تاريخ وقوع اولين سرما و يخبندان پاييزه و آخرين سرما و يخبندان بهاره محدوده مورد مطالعه رابا احتمالات مختلف مورد بررسي آماري قرار داده است. بر اساس يافتههاي اين محقق تاريخ وقوع اولين يخبندان در تهران 10 آذر با دامنه تغييرات 51 روز ميباشد. خطرات يخبندان در ايران قابل توجه ميباشد. مركبات يكي از محصولاتي است كه هر از چند گاهي يكبار بوسيله يخبندان صدمه ميبينم خطر يخبندان در مناطق مركبات كاري شمال ايران زيادتر از جنوب كشور مي باشد. بخش هاي مهمي از ايران كه هر ساله با خطر يخبندان روبرو هستند، استان خراسان، آذربايجان، اصفهان و فارس مي باشد. درختان ميوه اي كه در ايران با خطر يخبندان روبرو مي باشند بادام، زردالو و هلو مي باشند (كاوياني 1374). - خشكي و خشكسالي: خشكسالي عبارت است از كمبود بارش در دورهاي بلند مدت به نحوي كه باعث كمبود رطوبت در خاك و سبب كاهش آبهاي جاري شود و بدين طريق فعاليت هاي انساني و حيات طبيعي گياهي وجانوري را بر هم زند. (غيور و مسعوديان 1376 به نقل از باري و چورلي 1996). خشكي ويژگي اقليمي بعضي از نواحي كره زمين است كه كمبود بارش و فزوني تبخير از ويژگي عمده آن ميباشد. همين عامل سبب كاهش پوشش گياهي در نتيجه كاهش گونه هاي جانوري و كانون هاي جمعيتي شده است. در شرايطي خشكي گونه هاي گياهي و جانوري و مراكز انساني خود را با شرايط اقليمي وفق داده اند در حاليكه خشكسالي ممكن است در هر اقليمي حتي اقليم مرطوب رخ دهد و سبب خسارات سنگيني شود. خشكسالي از قديم الايام يكي از بلاياي طبيعي خطرناك براي زندگي بشر بوده است، به طوري كه در متون تاريخي ديده مي شود اين پديده هميشه باعث بسياري از تحولات اجتماعي و اقتصادي مثل جنگ، قحطي و مهاجرت شده است. اين بليّه در مناطق خشك جنب حاره مثل ايران، شمال افريقا و آسياي ميانه فراوانتر است. (خوش اخلاق 1376) براي سازگاري محصولات كشاورزي با ناهنجاريها و بلاياي اقليمي روشهاي گوناگون وجود دارد تعيين كاربري زمين با توجه به ويژگيهاي اقليمي مناطق مختلف كشور، تهيه تقويم تغييرات زماني - مكاني پديدههاي مختلف جوي، تغيير روشهاي آبياري و شناخت فراواني وقوع تودههاي مختلف هوا از جمله مهمترين روشهاي سازگاري با بلاياي اقليمي ميباشد. به عنوان مثال مطالعات كمالي (1376) نشان ميدهد، نواحي جنوب آذربايجان غربي، نواحي شمالي و جنوبي كردستان، استانهاي كرمانشاه، لرستان، ايلام، شمال شرق خوزستان، غرب و شمال استان چهار محال و بختياري ، شرق استان كهكيلويه و بويراحمد و غرب و شمال استان فارس جزء نواحي با بارندگي بيش از 400 ميلي متر سالانه مناسب ترين مناطق كشت ديم در نواحي غرب كشور ميباشند. مطالعات همين محقق نشان داد بهترين محصول در سالهاي برداشت شده است، كه پراكندگي باران مناسب بوده و اولين باران در زمان مناسب باريده باشد. يكي از روشهاي افزايش بهرهوري آب اتخاذ روشهاي كم آبياري است. در كم آبياري گياه با هدف مشخص تحت تنش قرار ميگيرد. در اين روش معمولا گياهاني انتخاب ميشوند كه داراي فصل رويشي كوتاه و مقاوم به خشكي ميباشند. يكي از گياهاني كه اغلب اين شرايط را داراست و با توجه به قيمت بالاي آن ميتواند با مصرف آب كم ارزش اقتصادي بالايي داشته باشد زيره است. (عليزاده و همكاران1381). تحقيقات اين محققين نشان داد كه در سالهاي كه بارندگي تا حد 160 ميليمتر در دوره رشد گياه نازل شود محصول زيره در مشهد نياز به آبياري ندارد. آبياري زماني مفيد است كه مجموع بارندگيهاي دوره 120 روزه رشد گياه كمتر از 150 ميليمتر باشد و به اصطلاح بهار خشك باشد. پيش آگاهي نسبت به تودههاي هواي تاثير گذار بر مناطق نيز مختلف نقش مهمي در انتخاب گونههاي گياهي سازگار با اقليم و مقابله با بلاياي اقليمي دارد. تحقيقات عليجاني (1381) راجع به تودههاي هواي تاثيرگذار بر اقليم شهر تهران نشان داد، استفاده از محاسبات چرخندگي براي تعيين تيپ هاي هوا در ايران بسيار دقيقتر و آسانتر از روشهاي ديگر است. در بين سطوح اتمسفري هم سطح 500 هكتوپاسكال مهمتر از سطوح ديگر ميباشد. تيپهاي سيكلوني در دوره سرد سال فراوان ترند و تيپهاي آنتي سيكلوني در فصل بهار بيشتر ميباشند. مسكن و معماري يكي از نيازهاي ضروري انسان مسكن ميباشد. مسكن به عنوان سرپناهي كه انسان را در مقابل سرما، گرما و حوادث محيطي محافظت مينمايد، ارتباط تنگاتنگي با اقليم داد. تاثيرات اقليم بر مسكن و معماري را تحت سه عنوان مكان يابي كانونهاي جمعيتي، برنامه ريزي مسكن و معماري ميتوان مورد مطالعه قرار داد. - مكانيابي كانونهاي جمعيتي: امروزه افزايش جمعيتشهرهاي بزرگ، تعيين محورهاي توسعه فيزيكي شهرهاي متوسط و توجه به طرحهاي هادي و توسعه روستايي، نياز به مكان يابي كانونهاي جمعيتي جديد را ضروري نموده است. مسائلي چون سيلاب ، بادهاي غالب منطقه، وارونگي دمايي و تامين آب مورد نياز از مهمترين شاخصهاي اقليمي است كه توجه برنامه ريزان مسكن را به خود جلب نموده است. سيلاب يكي از مهمترين مسائل محيطي است كه پيش بيني آن نقش مهمي در كاهش و جلوگيري از خسارات احتمالي دارد. با مطالعه الگوهاي گردشي بوجود آورنده تودههاي مختلف هوا ميتوان حداقل از يك تا دو روز قبل با مشاهده نقشهها و الگوهاي گردش جو وقوع سيلابها را پيش بيني نمود. اين روش از روشهاي متداولي كه هيدرولوژيستها انجام ميدهند از دقت بيشتر و پيش بيني طولانيتري برخوردار است.(عليجاني 1381). - وارونگي دما يكي ديگر از پديدههاي جوي است كه توجه به آن در مكان يابي كانونهاي جمعيتي ضروري است. به عنوان مثال طبق بررسي كاوياني (1365) شهر اصفهان با 253 مورد رويداد وارونگي دمايي در طول سال از توانايي و ظرفيت شديدي براي تراكم آلودگي هوا برخوردار است. همين محقق نشان داد حساسترين موقع روز و سال از نظر افت توان تهويه طبيعي جو و بالنتيجه تشديد درجه آلودگي شهر اصفهان مربوط به اوقات شب بويژه در طول پاييز و زمستان ميباشد. -برنامه ريزي مسكن: برنامه ريزي مسكن چه در مراكز شهري يا تقاط روستايي نيازمند توجه خاص به پديدههاي اقليمي است. انتخاب گونههاي گياهي سازگار با اقليم براي فضاي سبز شهري، توجه به نقش بارش برف و يخبندانهاي زمستانه در برنامه ريزي ترافيك و برنامه ريزي تامين آب آشاميدني در سالهاي كم آبي از مهمترين موضوعات اقليمي مورد توجه برنامه ريزان مسكن ميباشد. فرايند شهرسازي تغييرات چشمگيري در طبيعت سطح زمين و خصوصيات جوي يك محل بوجود ميآورد كه حاصل آن دگرگوني در ويژگيهاي تابشي، حرارتي، رطوبتي و ديناميكي تراز طبيعي تابش آن محل ميباشد.(كاوياني 1380) - معماري: معماري يكي از هنرها بشري است كه به شدت از عناصر اقليمي تاثير پذيرفته است.نگاهي گذرا به نوع مصالح ساختماني ، شكل هندسي ساختمانها، ابعاد و شكل درب و پنجره مساكن مناطق مختلف، ارتباط تنگاتنگ عناصر اقليمي با معماري را نشان ميدهد. معماري سنتي ما بهترين گنجينه و آزمايشگاه رابطه اقليم با معماري است.به طور مثال جانسون (1372) معتقد است ايجاد بازارهاي سرپوشيده در خاورميانه به خاطر محافظت كالاها در مقابل تابش خورشيد و باران هاي شديد ناگهاني ميباشد. وي استفاده از ساختمانهاي گنبدي يا قوسي را از لحاظ مهندسي با اهميت ميداند، زيرا در طي گرماي شديد روز هواي گرم ضمن صعود از منافذ و روزنههاي بالاي گنبدها خارج ميشود و هواي تازه از محيط بيرون راهروها جايگزين آن ميشود. استفاده از برودت تبخيري از روش هاي رايج كاهش گرما در مناطق خشك و نيمه خشك كشور ما ميباشد كه نمونه ساده آن استفاده از اين روش در خارخانههاي سيستان و بلوچستان ميباشد. (كاوياني 1374).خليلي (1378) نيز معتقد است با تمهيدات خاص مربوط به شكل، ابعاد پنجرهها، جنس مصالح ساختماني و شرايط اقليمي ميتوان حداكثر صرفه جويي را براي گرمايش و سرمايش محيط هاي مسكوني به عمل آورد. همين محقق در تحقيقي نياز گرمايش و سرمايش را براي فصول گرم و سرد سال مشخص نموده است. تامين انرژي افزايش جمعيت، روند صنعتي شدن كشورهاي در حال توسعه و رشد اقتصادي كشورهاي صنعتي از جمله عوامل ازدياد مصرف انرژي در دههاي اخير محسوب ميشود. مجموع نياز انرژي جهان در دهه 80 به 5/7 تراوات و در سالهاي اخير به بيش از 10 تراوات در سال رسيده است. روند صد سال گذشته آن افزايشي در حدود 2 درصد را نشان ميدهد.(كاوياني 1378). حدود 90 درصد از نياز انرژي كشورهاي صنعتي از سوختهاي فسيلي تامين ميشود.(همان منبع). با توجه به روند كاهش ذخائر سوختهاي فسيلي و مشكلات متعدد ناشي از بازار ، استخراج و بهره برداري اين نوع سوختها كه باعث افزايش آلايندههاي هوا، تخريب لايه ازن و افزايش گازهاي گلخانه اي ميشود، انرژي هاي متعددي به عنوان جايگزين منابع سوختهاي فسيلي مورد مطالعه قرار گرفته است. از ميان منابع مذكور استفاده از انرژي خورشيدي و انرژي بادي از اهميت خاصي برخوردار مي باشد. تحقيقات سالهاي اخير نشان ميدهد كه هزينه تكنولوژي استفاده از انرژي خورشيدي كه در ابتداي امر نسبت به ساير انرژيها بسيار زياد بود، تدريجا به هزينه ساير انرژيها نزديكتر ميشود. به طور مثال يكي از تحقيقات نشان ميدهد كه قيمت برق توليدي با سوختهاي فسيلي 3/0 سنت به ازاء يك كيلو وات ساعت است ، در حاليكه قيمت برق خورشيدي 375/0 سنت تمام شده است (كاوياني 1378 به نقل از نوشين 1371). كشور ما نيز با توجه به موقعيت جغرافيايي آن ميتواند يكي از كانونهاي توليد برق خورشيدي محسوب شود. تحقيقات خليلي (1376) نشان ميدهد بر اساس نقشه همتابش كلي ايران پرتابش ترين ميزان انرژي دريافتي از خورشيد در ايران را ناحيه گستردهاي در مركز مناطق خشك ايران و متمركز بر يزد با رقوم 180 كيلو كالري بر سانتي متر مربع در سال تشكيل ميدهد. افزون بر اين در بخش آذربايجان نيز مقدار تابش دريافتي بر اساس اندازه گيريهاي اروميه و تبريز به 160 كيلو كالري در سال بالغ ميگردد، كه ظاهرا متاثر از شفافيت هوا ميباشد.. سابقه استفاده از انرژي باد به 5 تا 6 هزار سال قبل ميرسد. در آن زمان مصريان قايقهاي خود را به بادبان مجهز كرده و از انرژي باد براي رفت و آمد بر روي رودخانه نيل استفاده ميكردند. اگرچه كشور چين و حوزه شرقي درياي مديترانه نيز به زادگاه مولدهاي بادي تعلق دارند، اما افتخار ابداع اولين اسياب بادي در 2200 سال قبل به نام ايرانيان به ثبت رسيده است.(كاوياني 1374). طبق محاسبات انجام شده كل انرژي بالقوه باد در كره زمين به 1800 تراوات ميرسد. از اين مقدار حدود 6/10 درصد آن در خشكي و بقيه در سطح اقيانوسها پراكنده شده است. اگركل مصرف انرژي سكنه كره زمين را 10 تراوات به حساب آوريم، حدود 6درصد آن ميتواند جوابگوي احتياجات ساكنين كره زمين باشد. تحقيقات كاوياني (1374) نشان ميدهد مناطق شرقي كشور در حوالي زابل و منتهي اليه بخش جنوب شرقي استان خراسان و حاشيه سواحل جنوبي كشور از ناحيه واقع بين چابهار و جاسك در طول ساحل به سمت غرب تا حوالي بوشهر و كليه جزاير قشم، لارك، كيش، لاوان، نخيلو و بالاخره خارك براي احداث توربينهاي بادي مناسب ميباشد. اين مناطق در مقايسه با ساير ايستگاههاي كشور از بهترين شرايط توليد انرژي بادي برخوردارند. فعاليتهاي صنعتي فعاليتهاي صنعتي از ديگر فعاليتهاي انساني است كه همانطوري كه تأثيرات زيادي بر اقليم ايجاد ميكند. از اقليم نيز تاثير مي پذيرد. مكان يابي بهينه صنايع از جمله فعاليتهاي جغرافياي صنعتي است كه نقش اقليم در آن داراي اهميت فراواني است. توجه به تاثيرات باد غالب منطقه در احداث واحدهاي صنعتي از ضرورت بالاي برخوردار است. به عنوان مثال با توجه به اينكه اكثر كارخانجات آلاينده در غرب شهر تهران واقع شدهاند و بادهاي غالب تهران نيز غربي مي باشند، ميتوان نتيجه گرفت كه هرگاه باد غربي در شهر تهران بوزد، آلايندههاي كارخانجات غرب تهران وارد شهر خواهند شد. (عليجاني 1381). مراكز صنعتي علاوه بر كانونهاي جمعيتي اطراف خود براي فرآيندهاي مختلف صنعتي نيازمند آب ميباشند. به عنوان مثال درصنعت فولاد سازي توليد هر تن فولاد نيازمند 65 هزار گالن (3) آب ميباشد (قره نژاد 1371). بارش ميتواند با ايجاد سيلاب هاي مخرب نقش منفي در احداث تاسيسات صنعتي ايفا نمايد. به عنوان مثال مطالعات غيور (1365) در طرح مكان يابي مجتمع فولاد مباركه نشان داد كه با توجه به خشك بودن اقليم منطقه برنامه ريزان و طراحان جهت برنامههاي عمراني بايستي توجه خاصي به حجم بارندگي و مقدار جريانات سطحي ناشي از آن داشته باشند. به همين دليل براي طرح مذكور حجم بارندگي با احتمال وقوع يكساله براي برنامه هاي كشاورزي و زيست محيطي تا احتمال وقوع 500 ساله براي طراحي و تحول جهت بارگذاريهاي صنعتي و شهري مورد محاسبه قرار گرفته است. توجه به وضعيت پايداري و ناپايداري هوا اهميت خاصي در مكان يابي واحدهاي صنعتي ايفا ميكند. بر حسب استانداردهاي بين المللي مناطقي كه رويداد هواي آرام آن از 50 درصد موارد تجاوز كند براي بسط و توسعه صنايع سنگين مناسب نيست، هر نوع برنامه ريزي صنعتي در مناطق مزبور بايد با احتياط انجام شود (كاوياني 1365).به عنوان مثالنتايج تحقيقات موسوي وهمكاران(1381) نشان داد كه مهمترين منابع تشكيل دهنده مه دود فتوشيميايي در شهر مشهد، كارخانه سيمان و دو نيروگاه طوس و مشهد ميباشد. عوامل زيادي در تشكيل مه دود فتو شيميايي (2) دخالت دارند كه مهمترين آنها اكسيد نيتروژن (NOX) و هيدروكربنها (HC) ناشي از فعاليت هاي صنعتي ميباشد. حمل و نقل و ارتباطات حمل و نقل از جمله فعاليتهاي بشري است كه ارتباط مستقيم و تنگاتنگي با پديدههاي اقليم دارد. حمل و نقل زميني ، هوايي و دريايي عمده ترين شيوههاي جابجايي مسافر و كالا در دنياي امروز ميباشد. تاثير اقليم در حمل و نقل زميني را ميتوان با مطالعه نقش شاخصهاي اقليمي در طراحي جادهها و مسيرهاي حركت قطارها بررسي نمود. يخبندان، بارش برف، توفان شن، وقوع بهمن و حركت سيلاب از جمله خطراتي است كه اغلب مسيرهاي حركت وسايل نقليه زميني را دچار مشكل ميكند. به عنوان مثال وقوع بهمن در محدوده سالهاي 1980-1947 در سراسر جهان سبب كشته شدن 5000 نفر گرديده است (تقي زاده 1375). سقوط بهمن باعث خسارات شديد به تاسيسات راهداري در جادهها ، پلها، تونلها، نيروگاهها، خطوط راه آهن، ساختمانها، خطوط انتقال نيرو، سدها و بندها و وسايل نقليه ميشود. تحقيقات نشان ميدهد در بين استانهاي كشور استان تهران با هشت جاده بهمن خيز داراي بيشترين خطر ريزش بهمن ميباشد. بويژه آن كه محورهاي كرج - چالوس و تهران - رودهن از تعداد بسياري نقاط بهمنخيز برخوردار ميباشند(مقدسي 1377) خطوط پرواز هوايي نيز از بلاياي جوي در امان نيستند. بارش برف و يخبندان سبب تأخير در انجام پروازها و كاهش ديد افقي ميشود. وقوع طوفانهاي گوناگون باعث ايجاد اشكال در فرود و پرواز هواپيماها ميشود. طوفانهاي دريايي بخصوص هاريكنها مشكلات جدي براي خطوط حمل و نقل دريايي ايجاد ميكنند. سيستمهاي ارتباطي از جمله خطوط تلفن، آنتنهاي فرستنده امواج راديويي و تلويزيوني در روزهاي توأم با بارش دچار اشكال ميشوند. بارش برف و وزش باد سبب مشكلات جدي در انتقال سيگنال خصوصاً براي شبكههاي زميني ميشوند. ارسال مرسولات پستي در روزهاي باراني و برفي ميتواند با تأخير انجام شود. برنامههاي اوقات فراغت (ورزش و گردشگري) يكي از نيازهاي ضروري انسان، نياز به تنوع در فعاليتها و برنامه هاي اوقات فراغت ميباشد. اين امر خصوصا در كشورهاي صنعتي كه فضاي جغرافيايي آنها دچار تغيير و تحول زياد شده است، بيشتر احساس ميشود. ورزش و گردشگري دو شيوه عمده گذران اوقات فراغت در بين جوامع مختلف ميباشد. سال 1996 به عنوان سال هواشناسي و ورزش نام گذاري شد. در اين سال كشورهاي عضو سازمان جهان هواشناسي موظف شدند راهها و زمينههاي ارتباط بين ورزش و هواشناسي را بررسي نمايند. هوا در برنامههاي ورزشي عامل مهمي است. خصوصا در ورزش هاي ميداني مانند فوتبال، بيسبال، دوميداني، اسكي و قايقراني نقش تغييرات جوي بر كسي پوشيده نيست. در وقايع مهم ورزشي مثل بازيهاي جام جهاني و المپيك معمولا تجزيه و تحليل دادههاي اقليمي از يك الي دو سال قبل مورد بررسي قرار ميگيرد تا محل مناسبي براي بازيها در نظر گرفته شود. اطلاعات اقليمي مانند دما، رطوبت نسبي ، باد، باران و كيفيت هوا نه تنها در خدمت مكان يابي مناسب قرار دارد، بلكه براي آمادگي ورزشكاران و تمرين آنها لازم است. اطلاعات مربوط به ظهور پديدههاي جوي نامساعد مثل باران شديد، سيل يا باد شديد مورد استفاده ورزشكاران ، سازمان دهندگان و تماشاگران قرار ميگيرد. اخبار مربوط به تشعشع فرابنفش، موج گرما يا سوز سرما از اطلاعات مهمي است كه استفاده از آن براي علاقمندان به ورزشهاي كوهستاني و هواي آزاد در كشورهاي پيشرفته معمول است. تغييرات غير منتظره جوي ميتواند سبب خسارات زياد اقتصادي براي برگزار كنندگان مسابقات جهاني شود. صنعت گردشگري از ديگر فعاليتهاي انساني است كه ارتباط مستقيمي با اقليمي دارد. ويژگيهاي اقليمي مناطق مختلف مي تواند يكي از جاذبههاي مهم گردشگري محسوب شود. به عنوان مثال در كشور ما ويژگيهاي گوناگون مناطق خشك از قبيل آسمان باز، تپههاي ماسهاي، كلوتها (4)، كويرها و گياهان و حيوانات خشكي پسندي چون تاغ، گز و شتر ميتواند از جاذبههاي مهم گردشگري اين مناطق محسوب شود. مناطق كوهستاني كشور با اقليمي خاص خود مي تواند علاقمندان به طبيعت و ورزشهاي زمستاني و كوهستاني را به خود جلب كند. استان چهار و محال و بختياري كه ميتوان آن را سوييس ايران ناميده از جمله اين مناطق است. امروزه استفاده از اطلاعات اقليمي از قبيل روزهاي باراني، درجه حرارت ، ميزان رطوبت، امكان وقوع سيل از دادههاي رايجي است كه گردشگران نقاط مختلف از آن استفاده مي كنند. نتيجه گيري هوا يكي از عناصر مهم تشكيل دهنده محيط زندگي ماست. ميانگين شرايط دراز مدت پديدههاي جوي كه اقليم ناميده ميشود، همانطوري كه از بسياري از فعاليت هاي انساني تأثير ميپذيرد، فعاليتهاي انساني زيادي را تحت تاثير قرار ميدهد. اقليم به عنوان واقعيت انكار ناپذير محيط زندگي ما داراي تغيير پذيري دورهاي نسبتا منظم در مقياس زماني - مكاني و تغييرات تقريبا نامنظم ناشي از دخالت انسان در چرخه اكوسيستم كره زمين ميباشد. تغيير پذيري اقليمي واقعيتي ملموسي است كه از ويژگي هاي ذاتي سياره ما منشا ميگيرد و حتي از عوامل فراكروي تأثير ميپذيرد. در حاليكه تغييرات اقليمي ناشي از دخالتهاي نابجاي انسان در نظام طبيعت ميباشد. يكي از راهكارهاي مهم كاهش خطرات بلاياي جوي و اقليمي برنامه ريزي و مديريت فعاليت هاي انساني بر اساس ويژگي هاي زماني - مكاني پديدههاي اقليمي است. مديريت ريسك و مديريت بحران دو شيوه عمده تفاهم و مقابله با تغيير پذيري و تغييرات اقليمي مي باشد. در برنامه ريزي مديريت ريسك با توجه به اينكه تغيير پذيري اقليمي جزئي انكار ناپذيراز اكوسيستم كره زمين ميباشد و عوامل ايجاد كننده آن خارج از حيطه توانايي انسان امروزي است لازم است، فعاليتهاي گوناگون انساني با توجه به نوسانات زماني - مكاني پديدههاي اقليمي برنامه ريزي شود. به زبان ساده راهكار ما در مقابله با تغيير پذيري اقليمي ايجاد تفاهم با پديدههاي اقليمي مي باشد. برنامه ريزي غير متمركز بر اساس توانمنديهاي محلي از جمله اين روش ها ميباشد. در مديريت بحران با توجه به اينك تغييرات عمده اقليمي از قبيل افزايش گازهاي گلخانهاي، تخريب لايه ازن، تخريب جنگلها و مراتع و آلودگي آبها ناشي از فعاليتهاي انساني است، لازم است با برنامه ريزي مديريت بحران از ايجاد فاجعه هاي زيست محيطي جلوگيري شود. پيمان كيوتو نمونهاي از عظم جهاني براي كاهش اين تغييرات ميباشد. (kemfert 2002) . البته اين مطلب به معني بي نياز بودن از مديريت ريسك در زمينه بلاياي فوق نمي باشد، بلكه به اين معني است كه به علت وقوع ناگهاني تغييرات اقليمي اعمال مديريت بحران ضروري تر ميباشد. كشور ما بر روي كمربند خشك كره زمين واقع شده است. هر چند ارتفاعات گوناگون سبب كاهش اثرات سيارهاي شرايط جوي و تنوع آب و هوايي در كشور ما شده است. اما خشكي و خشكسالي دو واقعيت انكار ناپذير كشور ماست كه تمام فعاليتهاي انساني را تحت تأثير قرار ميدهد. همانطوريكه اجداد مان در برخورد با پديده خشكي از راهبرد مديريت ريسك و تفاهم با محيط استفاده نمودهاند ما هم لازم است با شناخت كافي از اين ويژگي ذاتي اقليم كشورمان كليه برنامهها و فعاليتهاي انساني خود را با آن هماهنگ نمائيم. خشكسالي ويژگي ديگر اقليمي كشور ماست كه با مطالعه و شناخت فراواني وقوع و دورههاي برگشت زماني - مكاني آن مي توانيم با اعمال مديريت بحران از تبديل شدن آن به فاجعه انساني و ايجاد خسارات اقتصادي و تلفات انساني جلوگيري كنيم. در پايان اينكه هر چند كشور ما به دليل وضعيت صنعتي خود نقش چنداني در افزايش آلايندههاي جوي سياره زمين ندارد، اما با توجه به اينكه اقليم داراي اثرات سيارهاي، منطقهاي و محلي است لازم است ما هم با برنامهريزي سازگار با محيط زيست با اين انديشه بشري، جهاني فكر كنيم و منطقهاي عمل كنيم، همگام شويم. الف) پي نوشتها 1- چرخه گليسبرگ: يكي از چرخه هاي خورشيدي است كه تقريبا هر 80 سال يكبار به وقوع مي پيوندد اين چرخه سبب تغيير دماي هوا و خشكي در نيمكره شمالي مي شود. (Huggett 1997.pp.116) 2- مه دود فتو شيميايي: جو بزرگترين راكتور شيميايي كره زمين است كه واكنش هاي بسيار زيادي در آن انجام ميگيرد . مه دود فتو شيميايي بخشي از اين واكنش را به خود اختصاص ميدهد. در تشكيل مه دود فتو شيميايي تعداد زيادي واكنشهاي شيميايي و فتو شيميايي دخالت دارند كه آلايندههاي منتشر شده از منابع نشر دهنده را به آلايندههاي ديگري تبديل ميكنند (موسوي و همكاران 1381). 3- يك گالن معدل 546/4 ليتر در واحد انگليسي و 201/1 گالن در واحد آمريكايي مي باشد. 4- كلوت ها يكي از ناهمواريهاي مناطق خشك مي باشند كه به صورت دره هاي رودخانهاي با ديوارهاي عمودي به وسيله فرسايش آبي (عملكرد متمركز آب) به وجود آمده اند . ب) منابع و مأخذ اوباسي، جي. اُ. پي (1375) پيام به مناسبت سال ورزش و هواشناسي، مجله نيوار شماره 20، صص 4-1 - برتز ، گرهارد (1370) ترجمه كاوياني ، محمد رضا، تغييرات اقليم و تأثيرات آن بر اقتصاد و تشكيلات مالي بيمه كشورها، مجله رشد جغرافيا، سال اول شماره 4، صص 39 - 32 - بيگدلي، آتوسا (1380) تأثير اقليم و آلودگي هواي تهران بر بيماري سكته قلبي ، فصلنامه تحقيقات جغرافيايي، شماره 62، صص 140 - 126 تقي زاده، حبيب

|+| نوشته شده توسط یونس قاسمی در پنجشنبه بیستم دی 1386  |
 
 
بالا