برنامه امتحانی جدید گروه جغرافیای طبیعی ورودی 84

به علت فوت پدر گرامی مدیر سایت

 جناب آقای (یونس قاسمی) تا

اطلاع ثانوی سایت گروه

جغرافیای طبیعی دانشگاه

 ارومیه تعطیل می باشد.

روابط عمومی گروه جغرافیای طبیعی دانشگاه ارومیه

باکتری شناسی :

ترجمه متن از یونس قاسمی دانشجوی رشته جغرافیای طبیعی دانشگاه ارومیه

((قاهری و بقال وایجو )) در گزارش خلاصه خود از سفر به دریاچه ارومیه و آزمایشات میکروب شناسی وبا کتری شتاسی به این نتیجه رسیده اند که هیچ میکروب و باکتری مضر و بیماریزا برای انسانها در دریاچه وجود ندارد . این مولف اشاره میکند که به هنگام بررسی باکتریهای غیرمضر ،بقایای آرتیمیا کشف شده است . در مطالعات قبلی انام شده دو باکتری بهیماری زا به نامهای ((کلستیریدیوم پفرینگس)) و ((استرپتوکوس)) در دریاچه ارومیه کشف شده اند . آن به نظر می رسد که این باکتریهای زنده در این مناطق به وسیله رودخانه ها با دریاچه ارومیه ارتباط برقرار می کنند و خاستگاه اصلی آنها روانابها و هرزآبهای کشاورزی هستند.

نگهداری و مدیریت :اخیرا این دریاچه از تالابهایی که دارای ارزشهای واقعی و زیاد هستند شناخته شده است. چند منطقه مرطوب در اطراف دریاچه ارومیه واقع شده است که سامی آنها عبارتند از :حسنلو ،سولدوز ،دورگه سنگی،دروازه علی بابا . به طور کلی وظیفه و کارکرد تالابها عبارتند از :کنترل سیل و طوفانها که نتیجه آن تاثیر متقابل فیزیکی ،شیمیایی و بیولوژیکی آنهاست.تالابها به نوبه خود نقش قابل توجهی بر طبیعت و توسعه کشاورزی و صنعت دارند.تالابها به عنوان محل مناسب برای زندگی جانوران ابزی و جانوران مرغی است.بنابراین جزء اکوسیستمهای قابل مقایسه محسوب میشوند..تالابها همچنین از نظر اجتماعی و فرهنگی مهم هستند و دارای جذبه توریستی در مقایسه با سایر منابع طبیعی هستند . در باتلاقها انواع گیاهان نمکزاری به همراه ((جونکوس)) و برخی نی و جگن ها در بستر دهانه رودخانه به صورت معلق در اب و برخی به صورت ایستاده هستند . در طی دهه های گذشته این شوری بزرگ و دائمی آسیبهایی به فعالیتهای انسانی وارد کرده است.این نمونه ها عبارتند از :دریاچه (جس اونز در کالیفرنیا و دریاچه ونیموکا در نوادا . تقریبا در همه موارد علت این انحراف و خشکی استفاده از اب رودخانه ها برای کشاورزی و سایر نیازها است.

دریاچه ارومیه با دارا بودن یک موجود باارزش به نام آرتیمیا و گستره بزرگ ان (یکی از بزرگترین پارکهای طبیعی آرتیمیا در جهان ) به وسیله یونسکو به عنوان یکی از مهمترین پارکهای طبیعی جهان شناخته شده است و دارای ویژگیهای بی نظیر و شناخته شده به عنوان یک مکان طبیعی با اهمیت است که دارای ارزشهای فرهنگی ،اقتصادی ،زیباشناختی ،علمی –حفاظتی و ارزشهای اکولوژیکی است. دریاچه ارومیه شدیدا دارای گونه هایی چون :پلیکان انوکروتالوس ،اگرتا گارزتا (مرغ ماهیخوار )،پلیگادیسها ،لاکرودیادها ،کوپتروس ها ،تادورنا فروگینه ،تادورنا فهیمانتوپوس ،ریکورویروسترا ،مامارونتا ،آیسیانا نایروکا .

چارادیروس به عنوان یکی از پرنده های بومی در ماههای تابستان و ماه می در شوره زارهای صاف اطراف دریاچه ارومیه ثبت شده است.فلامینگوها به عنوان یکی از پرتعدادترین پرنده های بومی دریاچه ارومیه هستند و تعداد آنها به بیش از 25000 رسیده باشد. در پایان فصل آتی همه پرندگان بالغ و بزرگ در دریاچه جمع شده و پوست خود را می اندازند . مهاجرت پاییزی پهناور اطراف دریاچه ارومیه برای پرندگان کنار دریاچه بسیار با اهمیت است . به نظر می رسد تبلور دوباره دریاچه ارومیه برای مردم عادی  اطاراف دریاچه بسیار مهم و پراهمیت باشد.

دریاچه دارای بیش از صد جزیره سنگی کوچک است که توقفگاه بین راه پرندگان ابزی مهاجر گوناگون است ((شامل:فلامینگوها ،پلیکانها ،اسپونپیلسها ،ایبسسها ،شلدوکها ،آووکتسها ،استیلتسها و گولسها .)

درختان پسته اطلسی و زمینهای جنگلی پوشیده از درختان ایستاده در جزایر وجود دارند و از جمله در جزایر اشک و کبودان جالب توجه هستند . سایر گیاهان در این جزایر  از نوع باکتوم رامنوس و گونه های خاراگوش افسانه ای ،گل میخکها و علفهایی چون هوردیوم و بورموس هستند .جزایر دریاچه ارومیه تنها به عنوان مکانی برای شاهین ایرانی ((بیارمیکوس)) نیست ،بلکه همچنین شرایطی را برای محل آشیانه بیش از 10 نوع پرنده فراهم اورده است . پرندگانی مثل فالکو (چروگ)،(گیپس فولووس)(آگپیوس موناچوس). فالکو پرگینوس در ماههای تابستان در اطراف تپه ها ثبت شده اند و هالیتوس آلبیکیلا و فالکو کولومباریوس در زمستان به این دریاچه می آیند.جمعیت آنها در حدود (25 میلیون بوستارد اوتیس )در منطقه و پرورده های آنها (کمترین تعداد 4 جفت )است.گوسفند وحشی امون در قرن نوزدهم در جزیره کبودان معرفی شده است ،در حالی که آهوی کوهی زرد کمرنگ داما داما در دهه 1970میلادی در جزیره اشک معرفی شده است.

اما شوری دریاچه ارومیه طی سالهای اخیر به شدت افزایش یافته است و به میزان 300 گرم در یک لیتر رسیده است و تاثیر خود را بر سیمای دریاچه ارومیه به وضوح گذاشته است .

مطالعات پیدایش تکوینی جمعیت که به وسیله ایمانیفر انجام ده ،نشان میدهند که منطقه جنوبی به علت اختلافات زیاد جمعیتی و ارتباطات بین مناطق جنوبی و میانی دریاچه به طور یکسانی در مقایسه با منطقه شمالی توزیع شده است.

به نظر میرسد دلایل ممکن برای بالا رفتن شوری دریاچه ارومیه انحراف ابهای جاری ،استخراج آبهای زیرزمینی و شرایط نامساعد اب و هوایی باشد . در حدود 4.4 میلیون نفر در حوزه اطراف دریاچه ارومیه زندگی می کنند که آبیاری صنعتی به شدت به وجود منابع آبهای سطحی و زیرزمینی در منطقه وابسته است.بر این اسا رشد جمعیت انسانی در حوزه دریاچه ارومیه به طور جدی نیاز به کشاورزی و اب آشامیدنی را در سالهای اخیر از منابع سطحی و زیرزمینی منطقه افزایش داده است.

این مساله (موارد )با همدیگر با شرایط نامطلوب اب و هوایی حجم آبهای ورودی به دریاچه را به طور چشمگیری کاهش داده است ، به طوری که در حال حاضر دریاچه ارومیه به طور چشمگیری پسروی کرده است و مناطق وسیعی از ساختمان بستر دریاچه ارومیه بدون اب مانده است . منحرف کردن رودهای پرآبی مانند زاب با حجم آب زیاد (با دبی  44.52 متر مکعب بر ثانیه ،احتمالا برای ترمیم آب دریاچه ارومیه مفید باشد . بدون این مداخله ها تغییرات چشمگیر در حیات گیاهی و جانوری منطقه ممکن است ادامه یابد و تولیدات کشاورزی به طور اسف باری و به صورت منفی متاثر گردد و همچنین این نابودی شامل آرتیمیای بی نظیر دریاچه ارومیه خواهد شد . بسیار مهم است که از این ظرایط جهت توانا سازی این گونه ها برای تکمیل کردن چرخه تولید مثل و همچنین جهت نگهداری منبع ژنتیکی آن حفاظت گردد هشدارهای لازم باید درباره فعالیتهای انسانی مضر برای طبیعت داده شود. آگاهی و درک بهتر دریاچه ارومیه با گردش جمعیت انسانی دور ان ممکم است یک ساختاری را برای مدیریت بهتر آینده این دریاچه مهم فراهم آورد.

پیدایش چین خوردگی­ها و ناهمواری­های ایران نتیجه­ی حرکات کوهزایی اواخر دوران سوم زمین شناسی است که پیدایش این چین خوردگی­ها همزمان با پیدایش کوه­های جنوب اروپا و آسیا بوده است.
در ایران نمونه‌های مشخص ناهمواری به صورت کوهستان­های بلند و پرحجم با دامنه‌های پرشیب و دره‌های تنگ و گذرگاه­ها یا به صورت سرزمین­های کمابیش هموار و یکنواخت دیده می‌شود.

1. کوهستان­ها :‌
بیش از نیمی از وسعت ایران پوشیده از کوه­های بلند است. این کوه­ها یا مانند البرز در طول صدها کیلومتر چون دیواری کشیده شده و عبور از آن فقط از طریق گردنه‌های بلند و گذرگاه­ها عملی است، یا مانند ابر سن (زاگرس)  شامل رشته‌های مرتفع و موازی با دره‌های گود و دامنه‌های پرشیب است که نواحی داخلی ایران را از کناره­ی خلیج فارس جدا می‌کند و تنها از راه دره‌های پرپیچ و خم رودها که در طول سدها هزار سال حفر شده‌اند، می‌توان از آن­ها عبور کرد.

2. سرزمینهای هموار :
در مقابل کوهستان­های بلند با دره‌های گود، پهنه‌های کم و بیش وسیع و همواری در داخل یا در حاشیه­ی فلات ایران وجود دارد. این سرزمین­ها با وسعت و ارتفاع متفاوت در محل کوهپایه‌ها و یا در میان رشته‌ کوه­ها گسترده شده‌اند. جلگه‌های ساحلی شمال و جنوب دشت لوت و دشت کویر نمونه‌هایی از آن­ها به شمار می‌روند.

تقسیم‌بندی ناهمواری­های ایران

ناهمواری­های ایران را می‌توان از نظر طبیعی و جهت برجستگی و شرایط خاص منطقه به چند دسته تقسیم کرد :

کوه­های شمالی
کوه­های غربی و جنوبی
کوه­های شرقی
کوه­های مرکزی
جلگه‌های ساحلی
چاله‌های داخلی
 
1ـ کوه­های شمالی

این رشته عظیم کوهستانی مشتمل است بر کوه­های آذربایجان در شمال غربی و ماسیف البرز در مرکز و کوه­های خراسان در مشرق.
مهمترین کوه­های آذربایجان، رشته کوه­های قوسی شکل ارسباران واقع در ساحل رود ارس است. با قله­ی «نشان کوه» به ارتفاع 3700 متر که از سوی غرب به آرارات و از سوی شرق به کوه­های تالش متصل می‌شود. این رشته کوه­ها دنباله­ی رشته کوه­های قفقاز به شمار می‌آیند که با دره­ی عمیق رود ارس از یکدیگر جدا می‌شوند. در داخل فلات آذربایجان دو توده­ی عظیم کوهستانی سهند و سبلان قرار گرفته که هر دو از کوه­های آتشفشانی خاموش با چشمه‌های آب معدنی فراوان هستند.

بلندترین قله سهند 3710 متر و بلندترین قله مستوراز برف سبلان 4811 متر ارتفاع دارد.

ماسیف عظیم البرز که در دوران چین‌خوردگی آلپی تکوین یافته، با قللی مرتفع و دره‌هایی عمیق مانند سد عظیم قوسی شکل به طول تقریبی 600 کیلومتر بین دریای مازندران و فلات مرکزی ایران واقع شده است. این دیوار عظیم در غرب با دره عمیق سفیدرود از کوه­های تالش جدا شده، از سوی شرق به کوه­های خراسان می‌پیوندد. عریض‌ترین و مرتفع‌ترین ناحیه­ی این کوهستان قله­ی دماوند به ارتفاع 5671 متر است و هرچه از دو سوی آن به طرف شرق و غرب پیش برویم، هم از ارتفاع و هم از عرض آن کاسته می‌شود.

کوه­های خراسان در شمال شرقی ایران، دنباله­ی کوه­های البرز، قسمت سوم از کوه­های شمالی ایران را تشکیل می‌دهد. این دسته از کوه­ها به صورت رشته قوس­های موازی از شاه کوه آغاز می‌‌شود و در جهت شمال غربی به جنوب شرقی تا هندوکش در افغانستان امتداد دارد. در میان این رشته کوه­های موازی، دره‌ها و دشت­های وسیع وجود دارد که گاهی پهنای آن­ها در بعضی نقاط به حدود 200 کیلومتر می‌رسد.

2ـ کوه­های غربی و جنوبی

در سراسر غرب ایران، سلسله جبال عظیم دیوار مانندی به صورت موازی از رشته‌های طاقدیسی کشیده شده که از کوه­های آذربایجان، در شمال غرب ایران آغاز می‌شود و به طرف جنوب و جنوب شرقی تا سلسله جبال مکران در بلوچستان امتداد می‌یابد. این سلسله جبال که کوه­های ابرسن (زاگرس) و شاخه‌های آن را تشکیل می‌دهد، مجموعه­ی پستی و بلندی­های منظم و ویژه‌ای است که در جنوب گسله‌های سراسری از کردستان جنوبی تا شمال تنگه هرمز گسترده شده است. ابرسن با جلگه‌های وسیع و دشت­های پهناوری چون جلگه­ی کرمانشاه در غرب و جلگه­ی شیراز در جنوب، از هم جدا شده و به قسمت­های شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود.

ناحیه­ی ابرسن شمالی که در جنوب کوه­های آذربایجان قرار دارد بلندی ارتفاع آن نسبت به نواحی دیگر کمتر است و در مقابل دره‌های تنگ متعدد و کوه و کمرهای سخت‌تری دارد که ارتباط­ها را مشکل می‌کند.

ابرسن مرکزی، مانند البرز میانی، مشتمل بر بسیاری از قلل بلند است که بیش از 3000 متر ارتفاع دارند و در بیشتر ایام سال در زیر پوششی از برف مستورند. غالب این کوه­ها پوشیده از جنگل­های بلوط و نارون بوده و دامنه‌های آن­ها چراگاه­های وسیع و محل ییلاق ایلات و عشایر کرد، لر و بختیاری است. مرتفع‌ترین ارتفاعات ابرسن به نام کوه­های بختیاری در فاصله­ی لرستان تا جلگه‌های شیراز واقع شده که از یک سو به فلات داخلی مرتبط است و از سوی دیگر به جلگه‌های خوزستان و ساحل خلیج فارس منتهی می‌شود. بلندترین نقطه­ی آن زردکوه، 4547 متر ارتفاع دارد.

در نواحی جنوبی ایران، رشته کوه­های ساحلی در امتداد خلیج فارس و دریای عمان کشیده شده و تا بلوچستان امتداد دارد. ارتفاع رشته‌های جنوبی کم است و هرقدر به ساحل نزدیک می‌شود، از ارتفاع آن کاسته می‌شود. مهم‌ترین کوه­های این ناحیه تنگستان و لارستان است که به سوی شرق کشیده و به کوه­های بشاگرد در ساحل دریای عمان متصل می‌شوند.

بشاگرد با ارتفاع 2161 متر در جنوب باتلاق جازموریان با جهت شرقی ـ غربی کشیده شده و تقسیم‌ کننده آب میان دریای عمان و جازموریان است. این کوه­ها عموما خشک‌اند و فاقد پوشش گیاهی و دارای گردنه‌ها و گذرگاه­های صعب‌العبور هستند.

3ـ کوه­های شرقی

در مشرق ایران، از خراسان در شمال تا بلوچستان در جنوب، ارتفاعات متعددی وجود دارد که می‌توان آن­ها را در سه واحد نسبتا بزرگ کوهستانی خلاصه کرد :
یکی واحد کوهستانی جام مرکب از ارتفاعات باخرز، کوه سرخ، کوه سیاه، کوه هشتادان در جنوب خراسان که این دسته از کوه­ها با اشکوب­های صخیم از ورقه‌های نمک و سنگ آهک تشکیل یافته و عموما جهت شرقی ـ غربی دارند.
دیگری کوه­های قائن در جنوب جام که به سبب قلت بارندگی از مشخصات آن، خشکی و برهنگی است. ارتفاعات معروف آن کوه کلات، کوه سلیمان، کوه آهنگران و شاه کوه است. این دسته از کوه­ها در جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی امتداد داشته و در جنوب شرقی به دشت لوت منتهی می‌شوند.
دسته­ی سوم سلسله جبال مکران در بلوچستان است که از حوالی زابل در سیستان آغاز می‌شود و تا ناحیه­ی چهل پشت، آخرین نقطه­ی سرحدی ایران در بلوچستان امتداد می‌یابد. ارتفاعات مهم آن، کوه پلنگان، کوه ملک سیاه، کوه آتشفشان خاموش تفتان به ارتفاع 4050 متر است.

4ـ کوه­های مرکزی

کوه­های مرکزی ایران از تعدادی ارتفاعات غیرمنقطع رشته مانند در جهت شمال غربی به جنوب شرقی از حوالی کاشان تا فلات مرکزی بلوچستان ادامه دارد. عمده‌ترین کوه­های رشته­ی مرکزی، شامل قافلان کوه (در راه تهران ـ تبریز)، کوه­های کرکس در جنوب کاشان، کوه­یهای نایین در یزد، شیرکوه در جنوب غربی یزد، کوه­های بارز و شهسواران در کرمان و کوه بزمان در مرکز بلوچستان است.
نواحی مرکزی از نظر وجود کان­های مختلف اهمیت بسیار دارد و از مشخصات طبیعی آن، باران کم، تغییرات ناگهانی هوا، وزش بادهای سخت، کمی رودخانه‌های دائمی و سیلابی بودن رودهاست. زراعت نیز محدود به بستر رودخانه‌ها یا دامنه­ی کوهستان­هاست.

5ـ جلگه‌های ساحلی

جلگه‌های ساحلی دریای مازندران (کاسپین): حاشیه­ی باریک جنوبی دریای مازندران که بلافاصله بعد از دریا آغاز می‌شود و امتداد آن تا دامنه‌های شمالی البرز می‌رسد، جلگه‌های ساحلی دریای مازندران را تشکیل می‌دهد. طول جلگه‌های ساحلی دریای مازندران حدود 500 کیلومتر و عرض این جلگه‌ها در طول خود از آستارا تا رود گرگان همواره متغیر و غالبا کمتر از 20 کیلومتر بوده است.

جلگه‌های ساحلی خلیج فارس و دریای عمان : جلگه‌های ساحلی جنوب ایران به طور تقریبی 1480 کیلومتر در مجاورت دو دریای عمان و خلیج فارس قرار دارد و رودخانه­ی میناب، این منطقه­ی ساحلی را به دو قسمت جلگه­ی ساحلی خلیج فارس (از مصب اروند رود تا میناب) و جلگه­ی ساحلی مکران (از میناب تا مرز پاکستان) تقسیم می‌کند. تنگه­ی هرمز در 8 کیلومتری بندرعباس حد فاصل میان این دو دریا قرار دارد.

6ـ چاله‌های داخلی

فلات بزرگ ایران که بخش اعظم آن (حدود نیم مساحت ایران) از رشته‌های متوالی و پشت سر هم کوه­ها و مرتفعات پوشانیده شده، مانند حلقه‌ای تمام اطراف آن را محصور ساخته است. در داخل آن، میان کوه­های البرز و خراسان و کوه­های مرکزی و کوه­های شرقی، بیابان­های داخلی ایران به مساحت تقریبی 320 هزار کیلومتر مربع (در حدود یک پنجم مساحت کشور) قرار دارند که ارتفاعات آن­ها را به حوضه‌های چندی تقسیم می‌کند : مهم­ترین حوضه‌های آن یکی حوضه­ی شمالی به نام کویر نمک و دیگری حوضه­ی جنوبی به نام کویر لوت است.

کویر لوت : لوت در جنوب شرقی کشور واقع شده و در حدود 80 هزار کیلومتر مربع وسعت دارد. لوت را از لحاظ شکل ناهمواری و پراکندگی عوارض جغرافیایی می‌توان به سه بخش تقسیم کرد :
لوت شمالی، لوت جنوبی، و لوت مرکزی، که وسیع‌ترین و نیز پست‌ترین بخش بیابان لوت است و در آن نمونه‌های کامل انواع عوارض مختلف بیابانی دیده می‌شود.
لوت، از لحاظ پوشش گیاهی بسیار فقیر و قسمت اعظم آن فاقد گیاه است. در هیچ قسمتی از ایران سرزمینی به این خشکی و کم‌گیاهی دیده نمی‌شود. منطقه فاقد حیات حدود 200 کیلومتر طول و 150 کیلومتر عرض دارد و قسمت­های مرکزی لوت مرکزی به کلی فاقد گیاه است.

کویر نمک : کویر نمک فضای وسیع و بستر پرشده­ی یک چاله­ی زمین‌شناسی است که در جنوب رشته کوه البرز میان خراسان و سیستان و قم و کاشان و یزد قرار گرفته است. طول آن از شرق به غرب 600 کیلومتر و عرض آن از شمال به جنوب از 100 تا 300 کیلومتر است. سطح آن صاف و هموار با مختصر شیبی از کوه­ها به پست‌ترین نقطه منتهی می‌شود.
بخش بزرگی از کویر نمک را شن و سنگ‌ریزه پوشانده است که اغلب دستخوش باد قرار می‌گیرند. طوفان­های سخت، شن آمیخته به نمک را مانند امواج دریا به حرکت درمی‌آورد و گاهی به شکل تپه‌های طولانی به جا می‌گذارد. این تل­های شنی که در اثر وزش باد تغییر جا می‌دهند، به تپه‌های ریگ روان معروفند.
کویر نمک از خشک‌ترین نواحی ایران است : میزان بارندگی حدود 100 میلی‌متر و اختلاف درجه حرارت شبانه‌روز در سال بسیار زیاد و بین صفر و هفتاد درجه است.

•

یونس قاسمی با راهنمایی دکتر رشید سعیدآبادی، استاديار گروه جغرافيا، دانشگاه ارومیه

چكيده:

در اين مقاله مقدار بارش ماهانه 33794 سال- ايستگاه که در مجموع شامل 405528 اندازه گيری بارش در ايستگاههای سينوپتيک، کليماتولوژی و بارانسنجي ايران بوده به كمك نظريه آشفتگي  شانون بررسي شده است. ميزان عدم قطعيت تسهيم بارش در طول سال به كمك شاخص آشفتگي اندازه گيري شده و نقشه هم آشفتگي ايران ترسيم گرديده است. همچنين اين نقشه آشفتگي با نقشه نواحي اقليمي ايران مقايسه شد و مشخص شد كه شاخص آشفتگي توانايي بيان خصوصيات بارش كشور را دارد. با تركيب نقشه شاخص آشفتگي با نقشه بارش سالانه ايران امكان طبقه بندي كشور بر مبناي مهيايي بالقوه منابع آب فراهم گرديد.

مقدمه:

در ايران بارش يكي از متغيرهاي اساسي براي ارزيابي مهيايي بالقوه منابع آب است. هر چند بارش سرشتي تناوبي دارد اما توزيع زماني و مكاني آن بسيار ناموزون است و به همين دليل توزيع منابع آب نيز از توزيع يكنواختي برخوردار نيست. نگهداري و مديريت منابع آب، هم تابعي از بارش دريافتي است و هم به تغيير پذيري بارش بستگي دارد. هرچه تغييرات مكاني بارش كوچكتر باشد همگني و يكدستي منابع آب بيشتر مي شود.

از سوي ديگر هر چه تغيير پذيري زماني بارش كمتر باشد منابع آب نيز با ثبات تر خواهد بود و عرضه دائمي آب امكان پذير مي شود. به همين دليل تغيير پذيري زماني بارش در ارزيابي مهيايي منابع‌آب‌آبخيزها ومطالعه مهيايي نسبي منابع آب در مقياس محلي و منطقه اي اهميت زيادي دارد.

نظريه آشفتگي در ابتدا در زمينه ارزيابي كمي عدم قطعيت متغيرهاي آب شناختي و در مورد مدلهاي منابع آب و پارامترهاي آنها بكار گرفته شد ( Harmancioglu et al.,1992; Singh, 1997; Harmancioglu and Singh, 1998 )   ولي ظاهراً تاكنون جز Kawachi et al. (2001)  که از اين شاخص براي مرزبندی نواحی آبي ژاپن استفاده کرده اند از اين نظريه براي مرزبندي مناطق بارشي و به طبع آن ارزيابي منابع آب مناطق بزرگ استفاده نشده است. Caselton and Husain (1980)    از شاخص «بيشينه انتقال اطلاعات» براي انتخاب ايستگاه هاي هيدرومتري شبكه هاي آب سنجي استفاده كرده اند. Husain (1989) براي گزينش تعداد بهينه اي از ايستگاه‌هاي يك شبكه چگال از شاخص آشفتگي استفاده كرده است. ا و براي تقويت و گسترش شبكه هاي ديده باني با استفاده از داده هاي شبكه تنك موجود و ترسيم نقشه هم آنتروپي، مناطقي كه داراي كمترين مقدار اطلاعات آب شناختي بوده اند را شناسايي كرده است. در يک تحقيق ديگر Krstanovic and Singh (1992a) انتقال اطلاعات مابين چند دوره خشكسالي و سيل متوالي را در يك سري زماني طولاني بارش ماهانه به كمك شاخص هاي آشفتگي كرانه اي، آشفتگي مشترك و شاخص «انتقال اطلاعات» بررسي كرده اند. Krstanovic and Singh (1992b,c) به كمك شاخص انتقال اطلاعات كاربرد نظريه آشفتگي را در ارزيابي تغييرات زماني مكاني بارش و بسنده گي تعداد ايستگاههاي باران سنجي لوئيز يانا بررسي كرده اند.

Yang and Burn (1994) بر مبناي شاخص آشفتگي روشي براي طراحي شبكه هاي ديده باني ارائه كرده اند. Maruyama and Kawachi (1998) به كمك آشفتگي كرانه اي خصوصيات بارشهاي محلي ژاپن را بررسی و ارزيابی كرده اند. غيور و مسعوديان(1375) برای ارزيابی اندازه يکنواختی توزيع زمانی بارش در ايران شاخص يکنواختي را ارائه کرده اند. اين شاخص برخلاف شاخص آشفتگي از دو طرف بسته است و بين صفر تا صد تغيير ميکند. اما در اين بررسی ما چند هدف را دنبال مي كنيم: يكي بررسي درجه تغييرپذيري (درجه عدم قطعيت وقوع بارش يا تسهيم زماني بارش) الگوهاي بارش ماهانه ايران، دوم مرزبندي پراكندگي آشفتگي بارش در ايران ، سوم مقابله نقشه آشفتگي بارش با نقشه نواحي اقليمي ايران و چهارم تهيه يك نقشه مهيايي آب از راه تلفيق نقشه آشفتگي با نقشه بارش.

2ـ آشفتگي بارش

1-2 شاخص آشفتگي اطلاعاتي شانون

شانون در سال 1948 نظريه آشفتگي اطلاعاتي را ارائه كرد و آشفتگي را به عنوان شاخص سنجش اطلاعات، گزينش يا عدم قطعيت بصورت زير معرفي كرد.

H= - k   pi log pi

(1)

در اينجاPi  احتمال برآمد يك متغير تصادفي گسسته، k يك مقدار ثابت مثبت و H شاخص آشفتگي متغير تصادفي مورد نظر است. اگر K را برابر يك ولگاريتم را در پايه دو در نظر بگيريم فرمول يك به صورت زير ساده مي شود.

(2)

واحد اين شاخص آشفتگي بيت است و n تعداد برآمدها يا رخدادهاست. اگر همه Pi ها برابر باشند يعني Pi =1/n  آنگاه مقدار  آشفتگي معادل H=log2n خواهد بود. در اين صورت H يك تابع صعودي يكنوا خواهد بود كه مقدار آن تابع n است. براي هر n دلخواه در صورتي كه همه Pi ها برابر باشند H بيشينه مي شود.

برعكس هرگاه همه Pi ها به جز يكي برابر صفر باشند H كمينه مي شود. اين بدان معناست كه همه برآمدهاي متغير تصادفي يكي هستند و تنها يكي ازPi ها معادل يك است. بنابراين مقدار آشفتگي بين صفر تا log2n متغير است و مقدار آن به شكل توزيع احتمالات Pi)ها( بستگي دارد. هر چه قيود (پارامترهاي ) توزيع احتمال بيشتر باشد آشفتگي كاهش مي يابد و بر عكس. از اين لحاظ آشفتگي را مي توان برآوردي از عدم قطعيت توزيع احتمال به شمار آورد. 

2-2 شاخص آشفتگي و تسهيم زماني بارش

با اينكه به كمك نظريه آشفتگي مي توان عدم قطعيت سري هاي زماني بارش را اندازه گيري كرد اين عدم قطعيت هم به شدت بارش بستگي دارد و هم به دفعات وقوع بارش (تسهيم زماني بارش). اما نظريه آشفتگي بيشتر براي تعيين عدم قطعيت شدت بارش يا مقدار بارش بكار رفته است. در اينجا احتمال (Pi)، عبارتست از فراواني وقوع مقادير گسسته بارش در يك دوره زماني معين. مطابق اين تعريف هرگاه بارش بطور كاملاً يكنواخت در زمان توزيع شده باشد شاخص آشفتگي برابر صفر مي شود.

در اينجا مي خواهيم عدم قطعيت تسهيم زماني بارش را بررسي كرده و به كمك شاخص آشفتگي آنرا اندازه بگيريم. اين شاخص مبتني بر چگالي احتمال بارش و بر تسهيم تصادفي مقدار بارش بين قطعات زماني معين استوار است كه به صورت زير بدست مي آيد .

اول: سري زماني بارش يك سال را در نظر بگيريد. فرض كنيد ri  كل مقدار بارش دريافتي در ماه iام سال باشد. مثلا r1 بارش دريافتي ماه ژانويه و r12 كل بارش دريافتي ماه دسامبر باشد. بدين ترتيب كل بارش دريافتي سالانه عبارتست از :

R  =   ri

(3)

مقدار ri مي تواند صفر يا هر مقدار معين مثبتي باشد.

دوم: تغييرپذيري درون سالي بارش را با يك آزمون تصادفي تفسير مي كنيم. اين آزمون مشتمل بر چندين تكرار است كه هر يك سرشتي احتمالاتي دارند. اين آزمون به اين شكل انجام مي پذيرد كه اگر مثلاً بارش سالانه R برابر 100 ميلي متر باشد آنگاه آزمون داراي صد تكرار خواهد بود. اگر R اعشاري باشد آنرا به نزديكترين عدد صحيح  ناكوچكتر گرد مي كنيم. هر تكرار شامل 12 ماه است (از ژانويه تا دسامبر). در هر بار تكرار يكي  از اين ماهها به تصادف انتخاب ميشود. به بيان ديگر احتمال انتخاب همه ماهها برابر است. مقدار بارش ماه منتخب را برابر يك قرار مي دهيم. مثلاً فرض كنيد در تكرار اول، ماه ژانويه انتخاب شده باشد در اين صورت بارش اين ماه را برابر يك ميلي متر قرار مي دهيم. در تكرار دوم همين عمل انجام مي گيرد يعني يك ماه را به تصادف انتخاب كرده و مقدار بارش آنرا برابر يك ميلي متر قرار مي دهيم پس از انجام صد تكرار، مجموع بارش ماههاي سال معادل 100 ميلي متر خواهد بود. اگر در جريان انتخاب تصادفي، يك ماه معين ده بار انتخاب شده باشد آنگاه مقدار بارش آن ماه معادل 10 ميلي متر يعني تعداد دفعات انتخاب همان ماه خواهد بود. مقدار بارش ماههايي كه اصلاً انتخاب نشده اند برابر صفر خواهد بود. اگر مقادير اين سري زماني را نسبت به ماههاي سال ترسيم كنيم سري بارش سال بدست مي آيد. از روي اين سري مي توان مقدار بارش دريافتي ماه i ام يعني r1  تا rn را محاسبه كرده و سپس سري جديد را به R يعني كل بارش سالانه تقسيم كرد و مقادير Pi (فراواني) را بدست آورد.

(4)

مقادير فراواني نسبي Pi كه به اين ترتيب بدست مي آيند مبين احتمال وقوع بارش در ماه   i ام هستند و بنابراين توزيع آن معرف خصوصيت احتمالاتي تسهيم بارش سالانه در بين ماههاي سال است. به بيان ديگر اين سري عدم قطعيت وقوع بارش را اندازه مي گيرد. با جايگذاري معادله 4 در معادله 2 داديم .

(5)

از اين معادله براي محاسبه آشفتگي بارش ايران استفاده شد. اين معادله نشان مي دهد كه مقدار H به ترتيب ri در سري بستگي ندارد و اگر كل بارش سال R تنها در يك ماه ببارد مقدار H برابر صفر خواهد شد و اگر  R/n بطور يكنواخت در تمام طول سال توزيع شده باشد H بيشينه مي شود. (Log2n). به بيان ديگر هر چه H بزرگتر باشد تسهيم بارش يكنواخت تر است و تغييرپذيري زماني بارش كمتر است.

بنابراين H معياري نرده اي از تغييرپذيري بارش است. توجه داريد شاخصي كه در اينجا تعريف كرديم مبتني بر مقدار بارش است و با شاخص تغييرپذيري كه مؤلفه اي برداري است و مبتني بر زمان وقوع بارش است و خصوصيت فصلي رويدادهاي آب شناختي (مانند سيل، بارش، خشكسالي و...) را مي سنجد تفاوت دارد(Magilligan and Graber, 1996; Burn, 1997) . اگر مقادير بارش ماهانه چندين سال متوالي m براي يك ايستگاه ديده باني در دست باشد ميانگين شاخص آشفتگي كه بصورت زير بدست ميآيد قابل محاسبه است.

(6)

3ـ روش شناسي

1-3 داده هاي بارش

هم اکنون در ايران حدود 1800 ايستگاه ديده بانی وجود دارد كه هسته مركزي شبكه ديده باني بارش ايران را تشكيل مي دهند؛ هرچند داده هاي بارش ماهانه همه اين ايستگاه ها از 1951 تا 1999 به مدت 49 سال موجود نيست. به بيان ديگر يا دوره آماري برخي از ايستگاهها خيلي كوتاه است يا نقص آماري دارند. براي بدست آوردن مقداري قابل قبول براي  روش زير را بکار گرفتيم الف) نيمپراشنگار هر يک از ماههای سال بين سال 1951 تا 1999 برای ارزيابی رفتار مکانی بارش ماهانه ترسيم و بررسی شد.

ب) بر پايه بررسی مرحله الف يک شبکه با ياخته های 15 کيلو متر در 15 کيلومتر بر روی ايران گسترش داده شد.

ج) برای هرماه مقدار بارش گره های شبکه ياد شده به کمک همه ايستگاههايی که در ماه مورد نظر دارای اندازه گيری بوده اند به روش ميانيابی کريگينگ و در ماردی که معادلات کريگينگ بي جواب بود از روش عکس فاصله با توان دو  برآورد گرديد.

د) برآورهای روی گره ها به سری زمانی بارش هر گره تبديل شد و مقدار شاخص آشفتگی هر سال به کمک رابطه 5 محاسبه شد.

ه) مقدار متوسط شاخص آشفتگی برای هر گره به کمک رابطه 6 محاسبه و نقشه هم آشفتگی ايران ترسيم شد.

2-3 محاسبه آشفتگي بارش

تغييرپذيري بارش به كمك شاخص آشفتگي اندازه گيري شد. براي تبين خصوصيات توزيع بارش در طول سال داده هاي بارش ماهانه بررسي گرديد. مقادير بارش ماهانه به مقادير توزيع احتمال وقوع بارش تبديل شد و شاخص آشفتگي شانون براي هر سال در هر گره محاسبه شد .(Shanon, 1948)سپس ميانگين اين شاخص براي هر گره بدست آمد. در مرحله بعد با استفاده از مقادير شاخص آشفتگي يك نقشه هم آشفتگي براي ايران ترسيم شد.

4- نتيجه گيري

1-4 پهنه بندي نواحي آبي

شكل 1 ميانگين سالانه H را روی گره ها نشان مي دهد. در جدول 1 مقادير ميانگين، كمينه، بيشينه، انحراف معيار و تغييرپذيري H  و R آمده است. مقدار شاخص آشفتگي بين 858/1 تا 394/3 متغير بوده است.

شکل 1) ميانگين شاخص آشفتگی بارش ماهانه بر روی گره ها

جدول 1) آماره های شاخص آشفتگی و بارش ايران

            ميانگين    کمينه      بيشينه      انحراف معيار         تغييرپذيری

آشفتگی (بيت)       2.776    1.858    3.394    0.241    0.0868

بارش (ميليمتردرسال)           252.4    2.8        1863     196.0    0.776

همچنانكه شكل 1 هم نشان مي دهد شاخص آشفتگي، ايران را به چند منطقه متمايز تقسيم ميكند. شكل 2 كه خطوط هم آشفتگي را نشان مي دهد مويد همين منطقه بندي است. شكل 3 نيز نقشه همبارش ايران را نشان مي دهد و شكل 4 نقشه تغييرپذيري بارش ماهانه است. براي محاسبه تغييرپذيري بارش ماهانه از همان روشي استفاده كرديم كه براي محاسبه شاخص آشفتگي انجام داده بوديم.

بيشترين تغييرپذيري بارش ماهانه در ايران 51/1 بدست آمد. تغييرپذيري بارش ماهانه در ايران

تغييرات مكاني شديدي را نشان مي دهد و نسبت به شاخص آشفتگي الگوي مكاني پيچيده تري دارد. به همين دليل ضريب تغييرپذيري معيار مناسبي براي منطقه بندي نيست و با نواحي اقليمي ايران نيز هماهنگي خوبي ندارد. در عوض شكل 2 نشان ميدهد كه شاخص آشفتگي معيار خوبي براي پهنه بندي است و با نقشه نواحي اقليمي ايران نيز هماهنگي خوبي دارد.

نقشه نواحي اقليمي ايران را مسعوديان(1382) تهيه كرده است. بررسی او نشان ميدهد که بارش سومين عامل شکل گيری نواحی اقليمی در ايران است. به باور او از لحاظ چگونگی تسهيم بارش سالانه در ماههای سال در ايران دوازده نوع اقليم متفاوت ميتوان شناسايي کرد. اين دوازده اقليم بارشي را ميتوان در سه گروه اصلی طبقه بندی کرد: اقليم بارشي جنوبي، مياني و خزری.

نقشه نواحي اقليم بارشي ايران با نقشه هم آشفتگي (شكل 2) كه آ‎ن هم بر تسهيم زماني بارش مبتني است هماهنگ است. مقايسه اين دو نقشه نشان ميدهد كه مرز ميان نواحي  جنوبي و ميانی با دقتي قابل قبول منطبق بر خط هم آشفتگي 75/2 بيت است و مرز ميان ناحيه و ميانی و خزري با خط هم آشفتگي  3/3 تطابق دارد. هماهنگي اين دو نقشه نه تنها در تشخيص كمي مرز نواحي بارشي از ارزش اقليمي برخوردار است بلكه نشان دهنده اعتبار شاخص آشفتگي است.

2-4 همبستگي ميان شاخص آشفتگي و بارش

بررسي همبستگي ميان شاخص آشفتگي و مقدار بارش سالانه (شكل 6) حاوي نكته آموزنده اي است. همبستگي اين دو متغير 1658/0 است .اين بدان معناست كه تسهيم زماني بارش‌ تا اندازه زيادی خصوصيتي مستقل از مقدار بارش سالانه است.

شکل 2) ميانگين شاخص آشفتگی بارش ماهانه ايران

شکل 3) ميانگين بارش سالانه ايران

شکل 4) تغييرپذيری بارش سالانه ايران

شکل 5) نواحی اقليم بارشی ايران

شکل 6) رابطه ميان آشفتگی و بارش

3-4 پهنه بندي نواحي آبي

از تركيب نقشه بارش و نقشه آشفتگي، مهيايي بالقوه آب در طول سال مشخص مي شود. براي شناسايي نواحي آبي شكل 6 به چهار بخش تقسيم شد.

خط عمودي معرف ميانگين بارش ماهانه و خط افقي معرف ميانگين شاخص آشفتگي بارش است. به اين ترتيب هر بخش از اين شكل معرف يك ناحيه آبي است كه با اعداد يک تا چهار نامگذاري شده اند.

ناحيه 1: اين ناحيه دارای آب فراوان و هميشگي است. منابع آب در اين قلمرو زياد و مطمئن است و تنها قانون، برداشت آب را محدود مي كند. اين ناحيه آبی 24 درصد مساحت ايران را ميپوشاند و قلمرو حاکميت آن نوار شمالي کشور است.

 ناحيه 2: اين ناحيه دارای آب كم اما هميشگي است. در اين قلمرو  تامين آب در دوره هاي پرمصرف سال مديريت منابع آب را ايجاب مي كند. اين ناحيه آبی نيز 24 درصد مساحت ايران را ميپوشاند و قلمرو حاکميت آن بخشهای ميانی کشور است.

ناحيه 3: اين ناحيه دارای آب كم و متمرکز است و برداشت از منابع آب بسيار محدود است. در اين قلمرو بدون دخالت در چرخه آب و ساخت انباره هايي براي آب زندگي بسيار دشوار است. اين ناحيه آبی 39 درصد مساحت ايران را ميپوشاند و قلمرو حاکميت آن نوار شرقی و جنوب کشور است.

ناحيه 4 : اين ناحيه پر آب و دارای بارش متمرکز است. در اين قلمرو بارش ها سنگين و در بخش كوچكي از سال متمركز شده است و به همين دليل اقدامات پيشگيري از سيل لازم است. براي مهار زياد بود آب در اين قلمرو كه بصورت جريانهاي سطحي درمي آيد ساخت سد لازم است. ضمن اينكه آب ذخيره شده در فصل بارش در فصل خشك قابل بهره برداري خواهد بود. اين ناحيه آبی 13 درصد مساحت ايران را ميپوشاند و قلمرو حاکميت آن زاگرس است. شكل 7 قلمرو مكاني نواحي چهارگانه بالا را نشان مي دهد.

چنانكه اين شكل نشان مي دهد نقاط هم ناحيه در كنار هم خوشه شده اند و بنابراين امكان ترسيم مرز نواحي آبي وجود دارد. اين نقشه را مي توان يك نقشه اقليمي دانست كه بر مبناي مقدار بارش و تسهيم زماني بارش بدست آمده است. هرچند اين نقشه تنها با روش ساده خوشه بندي بدست آمده است اما با مرز بندی روشهاي سنتی و ديرپاي بهره برداري از منابع آب در ايران هماهنگي خوبی نشان ميدهد. مثلاً ناحيه يك قلمرو عمده برنجكاري در ايران است. در اين ناحيه تغييرپذيري زماني بارش كم است و اين شرايط براي كاشت برنج مناسب است. از سوي ديگر در ناحيه 3 مردم هميشه از كمبود آب و توزيع نايكنواخت بارش و كمي بارش در رنج بوده اند. در اين قلمرو مردم براي مقابله با اين شرايط طبيعي از دير باز به ساخت آب انبار، استخرهاي كوچك آبياري، قنات و برکه ميپرداخته اند. در جنوب ايران آب انبارهای کوچک زيادی که در محل برکه ناميده ميشوند در مسير مسيلهای فراوان اين بخش از کشور ساخته شده اند و در شرق ايران اساسا

شکل 7) نواحی آبی ايران

آبياری بر مدار قنات است. اين سازه های آبی هماهنگ با ويژگيهای بارش در اين مناطق است. از سوی ديگر بزرگترين سدهای ايران در ناحيه چهار ساخته شده اند.

5ـ نتيجه گيري

نتايج اين مطالعه به قرار زير است:

1-         شاخص آشفتگي بارش سالانه مرز نواحي بارشي را بخوبي نشان مي دهد.

2-         نقشه شاخص آشفتگي بارش با نقشه نواحي اقليم بارشی و نقشه بارش هماهنگي خوبي نشان مي دهد.

3-         با تركيب شاخص آشفتگي و مقدار بارش امكان طبقه بندي نواحي آبي وجود دارد. در اين طبقه بندي مقدار بارش و تسهيم زماني بارش در نظر گرفته مي شوند.

4-         با تركيب شاخص آشفتگي و عدم قطعيت مقدار بارش و تسهيم زماني بارش مي توان مهيايي منابع آب را بخوبي توضيح داد.

منابع:

1) غيور، حسنعلی؛ مسعوديان، سيد ابوالفضل، 1375، بررسی مکانی شاخص يکنواختی بارش ماهانه در ايران، فصلنامه تحقيقات جغرافيائی، شماره 56، صفحه 29-19

2) مسعوديان، سيد ابوالفضل، 1382، تحليل خوشه ای بارش ماهانه ايران، طرح پژوهشی شماره 810305، معاونت پژوهشی دانشگاه اصفهان

3) Burn, D.H., 1997. Catchment similarity for regional flood frequency analysis using seasonality measures. Journal of Hydrology 202, pp. 212–230.

4) Caselton, W.F. and Husain, T., 1980. Hydrological networks: information transmission. Journal of Water Resources Planning and Management, ASCE 106 WR 2, pp. 503–520.

5) Harmancioglu, N.B. and Singh, V.P., 1998. Entropy in environmental and water resources. In: Herschy, R.W. and Fairbridge, R.W., Editors, 1998. Encyclopedia of Hydrology and Water Resources, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp. 225–241.

6) Harmancioglu, N.B., Singh, V.P. and Alpaslan, N., 1992. Versatile uses of the entropy concept in water resources. In: Singh, V.P. and Fiorentino, M., Editors, 1992. Entropy and Energy Dissipation in Water Resources, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp. 91–117.

7) Husain, T., 1989. Hydrologic uncertainty measure and network design. Water Resources Bulletin 25 3, pp. 527–534.

8) Krstanovic, P.F. and Singh, V.P., 1992. Transfer of information in monthly rainfall series of San Jose. In: Singh, V.P. and Fiorentino, M., Editors, 1992. Entropy and Energy Dissipation in Water Resources, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp. 155–173.

9) Krstanovic, P.F. and Singh, V.P., 1992. Evaluation of rainfall networks using entropy I. Water Resources Management 6, pp. 279–293.

10) Krstanovic, P.F. and Singh, V.P., 1992. Evaluation of rainfall networks using entropy II. Water Resources Management 6, pp. 295–314.

11) Magilligan, F.J. and Graber, B.E., 1996. Hydroclimatological and geomorphic controls on the timing and spatial variability of floods in New England, USA. Journal of Hydrology 178, pp. 159–180.

12) Maruyama, T. and Kawachi, T., 1998. Evaluation of rainfall characteristics using entropy. Journal of Rainwater Catchment Systems 4 1, pp. 7–10.

13) Shannon, C.E., 1948. A mathematical theory of communication. The Bell System Technical Journal XXVII, pp. 379–423 see also 623–656.

14) Singh, V.P., 1997. The use of entropy in hydrology and water resources. Hydrological Processes 11, pp. 587–626.

گردآورنده :یونس قاسمی دانشجوی رشته جغرافیای طبیعی دانشگاه ارومیه

EMAIL:SHAPOR55@YAHOO.COM

پدیده وارونگی دما ( اینورژن )

به معانی زیر به کار برده می شود:1-قرار گرفتن هوای سرد در لایه های پایین و هوای گرم در سطوح فوقانی

وارونگی دما (اینورژن) به تنهایی پدیده ای طبیعی است.2-دراین شرایط تهویه جو به کندی صورت می پذیرد و موجب افزایش غلظت آلایندهها می شود. 3-عموما ضخامت لایه وارونگی دما ( اینورژن) محدود و در شرایط بحرانی به کمتر از 1000 متر می رشد . 4-با آغاز فصل سرما اغلب روز های تبریزبا آلودگی هوا همراه می شود و این امر بیش از هر چیز ناشی از اینورژن است .

عوامل زیر در  در وارونگی دما موثر

1-سمت و سرعت باد

2-وجود رشته کوهها و جهت آنها نسبت به باد غالب

3-وجود شارشهای ناپایدار جوی و میزان بارندگی مربوط به آن

4-حرکت قایم لایه های جو (ادوکشن و کنوکشن)

وارونگی دما (اینورژن) چیست ؟

در حالت عادی و از لحاظ فیزیکی، هوای گرم به سمت بالا و هوای سرد به دلیل سنگینی به سمت پایین حرکت می کند . در اوایل روز و هنگام طلوع خورشید لایه های زمین به دلیل برخورد اشعه های نور خورشید گرمتر از لایه های زیرین می شود . با شروع روز و آغاز فعالیت های انسانی و مصرف سوخت دمای هوای سطح زمین زیاد می شود. این هوای گرم هنگام صعود و حرکت به سمت بالا یا هنگام جا به جایی به وسیله باد با لایه ای هم دما از هوا که توسط تابش خورشید در طبقات فوقانی جو تشکیل شده برخورد کرده و این مانع صعود و تبادل هوا می شود . نتیجه آن تشکیل یک سطح پوششی بالای شهر است که با گذشت زمان و افزایش فعالیت های انسانی و به دلیل حبس هوادر زیر این لایه مواد آلاینده تولیدشده در سطح زمین باقی مانده و بالا نمی روند . هیچ کدام از آلاینده ها در به وجودآمدن چنین پدیده ای دخیل نیستند و فقط وضعیت جوی است که آن را بوجود می آورد. بعبارتی دمای هوای محیط در لایه تروپسفر معمولا با ارتفاع کاهش می یابد . با وجود این گاهی اوقات درلایه مزبوردرجه حرارت با ارتفاع افزایش نشان می دهد که به این وضعیت اینورژن یا وارونگی دما گفته می شود . وارونگی دما گاهی از سطح زمین به طرف بالا دیده می شود که آن را اینورژن سطح زمین می گویند و گاهی در لایه ای بالاتر از سطح زمین دیده می شود که آن را وارونگی سطوح فوقانی می خوانند . هرچند نقش انسان در آلوده کردن جو موثر است ‘ اما طبیعت نیز گاهی اوقات با پدیده اینورژن در تشدید موضوع دخالت دارد . زیرا هنگامی که این پدیده اتفاق می افتد هوای سرد و آلوده به دلیل سنگینی بیشتر در سطح پایین و هوای گرم در ارتفاع بالا قرارمی گیرد و لذا جو حالت پایدار به خود گرفته و امکان مخلوط شدن و تهویه هوا میسر نمی گردد .

انواع وارونگی دما ( اینورژن )

پدیده طبیعی اینورژن به شکل مختلفی بوجود می آید . معمولی ترین نوع آن تشعشعی است که نزدیک سطح زمین و در ارتفاع 50 تا 100 متری در ابتدای روز و برای مدت کوتاهی اتفاق می افتد . این پدیده زمانی است که لایه های هوای بالا به دلیل تابش نور خورشید ‘ گرم تر از هوای نزدیک سطح زمین می شوند . این نوع اینورژن ( وارونگی دما ) اغلب در فصول سرد و زمستانها اتفاق می افتد و پدیده ای عمومی است .

عامل  دیگر تشکیل وارونگی دما فشار هوا می باشد . این نوع در اثر قرار گرفتن جبهه های پرفشار هوا روی یک منطقه و در ارتفاع چند صد (100) متری رخ می دهد . مدت آن نسبت به نوع اول طولانی تر است گاهی تا چند روز یا هفته هم طول می کشد ( مانند وارونگی دما آذر ماه سال 84 شهر تهران ) .

اینورژن جبهه ای نوع دیگری است که هنگام عبور جبهه ای از هوای گرم از منطقه ای با دمای کمتر اتفاق می افتد در این نوع اینورژن ( وارونگی دما ) اختلاف هوای دو لایه هوا بسیار مهم است .

اينورژن تشعشعي

در اينورژن تشعشعي اغلب وارونگي دما  درسطح زمين ايجاد ميگردد. بدين معني كه در هنگام شب سطح زمين در اثر تشعشع سرد مي شود و چناچه فرايند سرد شدن براي مدت كافي ادامه يابد هواي نزديك سطح زمين سردتر از جو بالاي آن مي شود و وارونگي دما در نزديكي زمين گسترش مي يابد .

در هواي آرام و در موقع وزش بادهاي خيلي ضعيف فرآيند سرد شدن به طرف بالا تا ارتفاع نسبتا كمي گسترش مي يابد كه وارونگي كم عمق ايجادمي شود با وجود اين گاهي دماي سطح زمين نيز پائين است و وارونگي دما ( اينورژن ) كم عمق سطح زمين كاملا مشخص مي شود . در اين حالت آن را اينورژن شديد مي خوانند. در شبهاي بدون ابر و همراه با باد ضعيف وارونگي تشعشعي پديد مي آيد و در صورت كافي بودن رطوبت در اين شرايط مه صبحگاهي ( مه تشعشعي ) ايجاد مي شود .

در بعضي شرايط شبنم يخي تشكيل مي شود و در اين حالت رطوبت هوا كمتر است و تشعشع سريعتر انجام مي شود و در نتيجه دماي سطح زمين كمتر مي شود . اين وضعيت بخصوص در مناطق نیمه خشك ( شهرستان تبریز ) بعد از شبهاي طولاني بدون ابر و در فصل زمستان پديد مي آيد . در شب از قله ابرها نيز عمل تشعشع انجام مي شود . در اين صورت ممكن است اينورژن تشعشعي در جو در ارتفاعي كاملا بالاتر از سطح زمين توسعه يابد .

اينورژن تلاتمي (توربولانسي )

تلاتم يا اغتشاش هوا  اغلب در توسعه وارونگي سهم دارد و چنانچه به مدت كافي ادامه يابد اختلاط كلي هوا در لايه هايي كه تلاتم وجود دارد رخ مي دهد .

تلاتم يا اغتشاش مكانيكي سبب انتقال هواي سرد قسمت پايين وارونگي سطح زمين به ارتفاعات بالاتر مي شود . اين حالت سرد شدن هوا كه در اثر تشعشع انجام مي شود . در لايه اي ضخيم تر گسترش مي يابد و قله وارونگي به ارتفاعات بالاتر كشيده مي شود .

از طرف ديگر چنانچه باد شديدتر باشد تلاتم بيشتر مي گرددو اختلاط هوا سبب
 مي شود،كه هواي سردتر در سرتا سر لايه اي ضخيم تر گسترش يابد . در نتيجه كاهش دما كمتر مي گردد، و وارونگي دماپديد نمي آيد . اين موضوع نشان مي دهد كه قدرت باد و تلاتم ايجاد شده بايد در منطقه معين باشد. تا اینکه اينورژن تلاتمي عميق در سطح زمين پديد آيد. تلاتم گاهي وارونگي دمای فوقاني را ايجاد مي كند.

در لايه هايي كه تلاتم وجود دارد هوايي كه به طرف پائين كشيده شده است ، در اثر فشرده شدن در حالت بي دررو (آدياباتيك ) گرم مي شود . در همين موقع هوا از سطح پايين تر صعود مي كند و در اثر انبساط به حالت (آدياباتيك ) سرد مي شود. پس از مدتي هوا كاملا در لايه تلاتم (توربولانس ) تحت تاثير انبساط و فشردگي به حالت بي دررو (آدياباتيك ) قرار ميگريد و عمل اختلاط انجام مي شود . در اين صورت كاهش دما با ارتفاع يا اصطلاحاً (لاپسريت ) به حالت بي دررو ( آدياباتيك ) خشك در داخل لايه گسترش مي يابد ، بدين معني كه هواي قسمت پايين لايه گرمتر و در قسمت فوقاني لايه سردتر از حالت اوليه مي شود.

دماي هوا در قسمت بالاتر از لايه تلاتم (توربولانس ) تحت تاثير سرد شدن به حالت بي دررو (آدياباتيك) قرار نمي گيرد و در نتيجه وارونگي تلاتمي (اينورژن توربولانسي ) ايجاد مي شود .

نمودار شماره 2 اين تغييرات را نشان می دهد . خطوط بريده روي نمودار توزيع جديد دما را نشان مي دهد.

منبع:آرشیو کتابخانه مرکزی سازمان هواشناسی کشور.

مقدمه

کم شدن ذخیره بازی و مواد غذایی گیاه در خاک

بارندگی و آبیاری زیاد

جذب مواد غذایی و بازها توسط گیاه ، بدون آن که این مواد با دادن کود به زمین جبران گردد

راههای جلوگیری از کم شدن ذخیره بازی و مواد غذایی خاک

سفت و سخت شدن زمین زراعی

کم شدن یا به کلی از بین رفتن ماده آلی (هوموس) در خاک

اقدامات موثر در مورد حفظ و افزایش هوموس خاک

کم قوه شدن خاک بر اثر روئیدن گیاهان هرز زیاد

مبارزه با گیاهان هرز

تاریخچه عکسهای هوایی

ارزش و اهمیت عکسهای هوایی در امور نظامی

مزایای عکسهای هوایی نسبت به نقشه

معایب عکسهای هوایی نسبت به نقشه

بچه ها و مخاطبان عزیز سلام . چند روز دیگه تولدمه اومدم که به خودم تبریک بگم چون کسی رو ندارم که بهم تبریک بگه . منون از همه اونهایی که میان ولی افتخار نظر دادن نمیدن .

شهر، شهرسازي و شهرنشيني در ايران
( با تمركز بر ايران پيش از اسلام )

 

پژوهش از : یونس 

 

پيشگفتار :

  تمدن ايران به صورتهاي متوالي خود (ماقبل آريايي، مادي، هخامنشي، پارتي، ساساني و اسلامي) در مدت 50 قرن بدون انقطاع به حيات خويش ادامه داده است. و دقيقاً همين فرايند را در شهرسازي و معماري ايراني نيز مي‌توانيم پيگيري كنيم. سنتهاي كهن به واسطه استادان بزرگ به شاگردان مستعد منتقل شد و در هر دوره به تناسب موقعيت سياسي- فرهنگي كشور چيزهايي بر آن افزوده گرديد و يا از آن حذف شد. اين امر را با مطالعه در شهرهاي ايراني (چه در داخل مرزهاي كنوني جمهوري اسلامي و چه در ايران زمين واقعي) مي‌توان اثبات نمود.

  لااقل از 5000 سال پيش از ميلاد مسيح تا عصر حاضر نمونه‌هاي مشخص اين معماري بر پهنه‌اي گسترده از سوريه تا هندوستان شمالي و كناره‌هاي چين و از قفقاز تا زنگبار پراكنده است. بيش از 3000 سال است كه پاره‌اي عناصر طرح معماري ايران همچنان پابرجا مانده است. بارزترين اين عناصر احساس مشخصي است نسبت به مقياس و به كار گرفتن آگاهانه شكلهاي ساده و جسيم و رسوخ شگفت‌آور ترجيح تزيينات بر ساير عوامل و درگاههاي تاقدار رفيع كه درون پيشخانهايي قرار گرفته و سرستونهاي تزييني و بالاخره تكرار انواع گرده‌هاي افقي و عمودي. در طول اعصار اين عناصر معماري در ابنيه كاملاً گوناگون تكرار گرديده است.

  در اين پژوهش نگاهي تحليلي بر جنبه‌هاي جمعيتي، تاريخي، معماري، اجتماعي، فرهنگي، سياسي و اقتصادي شهرها و كانونهاي جمعيتي ايران از دورترين ادوار پيش از تاريخ تا سرآمدن روزگار ساسانيان خواهيم داشت.

جمعيت :

  جمعيت ايران در دوره ميان سنگي حدود 30000 نفر تخمين زده مي‌شود. در اوايل دوره نوسنگي (5000 سال پيش از ميلاد) جمعيت آن بيش از 500000 نفر نبوده و در مقايسه رقم پيشنهادي براي عصر مفرغ (1000 سال پيش از ميلاد) از 2000000 نفر تجاوز نمي‌كند. در اين زمان ايران زيستگاه چادرنشينان چابكسوار و كشاورزان بود. طي سده هشتم و هفتم قبل از ميلاد جنگها و كشمكشهاي شديد بين ايرانيان فلات و آشوريان شمال غرب با پيروزي ايران به پايان رسيد و ايرانيان (مادها و پارس‌ها) سالار مردان امپراتوريي شدند كه از يونان تا هند گسترده بود، با روان شدن خراج و ماليات به قلب امپراتوري جديد، جمعيت ايران از حدود 2.5 ميليون به 4 ميليون نفر افزايش يافت، موازنه جديدي بين شيوه‌هاي زندگي چادرنشيني و شهرنشيني به وجود آمد. جمعيت در طي چيرگي اسكندر، جانشينان وي و همچنين بازگشت قدرت به پادشاهان اشكاني (پارت) تقريباً بدون تغيير باقي ماند، در زمان پادشاهي ساساني (649-226 ميلادي) جمعيت تا 5000000 نفر بالا رفت. در حقيقت از نظر جمعيتي، كه مخالف با ديدگاه سياسي است، ورود اعراب، رخداد مهم تاريخ ميانه ايران محسوب نمي شود بلكه ورود تركها، كه با هجومهاي خود كه با مهاجرتهاي زيادي همراه بود و از 1000 تا 1500 ميلادي ادامه داشت، موجب شد تركيب جديدي در جمعيت ايران به وجود آيد. به علاوه هنگامي كه قبايل ترك به اين منطقه سرازير شدند موازنه پيشين در روش زندگي مردم از كشاورزي به چادرنشيني متمايل شد، تأثير اين تغيير فوراً به شكل كشتار روستاييان ايراني به دست چادرنشينان ترك نمود پيدا كرد.‌

  نخستين يورش تركها (سلجوقيان) چندان نابود كننده نبود زيرا بيشتر تركها به تركيه رفتند. يورش مضمحل كننده در سال 1220 ميلادي به وقوع پيوست، هنگامي كه سپاهيان چنگيزخان از شمال شرقي تاختند و در كشتارها، به تخمين، جمعيت 25 درصد كاهش يافت. در حدود 1500 ميلادي از 4000000 ساكنان ايران 1000000 نفر چادرنشينان ترك بودند. به تدريج طي سه سده بعد كشاورزي روستايي باتوان بيشتري مجدداً پديدار شد و همچنان كه جمعيت كل ايران تا 6000000 نفر افزايش مي يافت نسبت چادرنشينان تا 20 درصد كاهش يافت.

  در حدود 1900 ميلادي 10 ميليون نفر در ايران زندگي مي‌كردند و حداكثر 2000000 نفر از اين تعداد چادرنشين بودند. در سال 1975 - مطابق با 1355 خورشيدي - 34 ميليون نفر در ايران زندگي مي‌كردند كه از اين تعداد 27 ميليون فارسي‌زبان، 4 ميليون ترك زبان و 2 ميليون عرب زبان بودند. جمعيت ايران طي سده‌هاي متوالي دستخوش تغييرات شگرفي بوده است. مي توان 5 عامل مهمتر را براي توجيه اين امر برشمرد:

الف) بيماري‌هاي واگير

ب) قحطي‌ها

پ) سوانح طبيعي

ت) جنگ و جدالهاي محلي و منطقه‌اي و يا تهاجم خارجي

ث) مهاجرتها

  عدم‌ياوجود اين عوامل مي‌توانست همراه با دوره‌هاي رونق و ركود منجر به افزايش يا كاهش، پراكندگي يا تجمع، شهرنشيني يا كوچ‌نشيني جمعيت شود. نگاهي به دوره‌هاي تاريخي ايران مويد اين باور خواهد بود. در نمودارهاي 1 و 2 به ترتيب تغييرات جمعيت ايران از 2500 سال قبل تا كنون و نيز وضعيت جمعيتي ايران طي صد سال گذشته نشان داده شده.



شهر ايراني در ادوار گوناگون :

  چنين رسم شده است كه هر مقوله‌اي را در ايران به پيش و پس از اسلام تفكيك كنند و اين كليت مساله «شهر» را نيز در بر مي‌گيرد، حال برخي شهر مدرن را نيز به عنوان يك شيوه، در امتداد دوره پس از اسلام، متمايز مي‌كنند.

  ولي ما معتقديم «شهر» نيز همچون هر پديده اجتماعي ديگر از يك «پيوستگي» برخوردار است، يعني از ايجاد نخستين كانونهاي تمركز جمعيت يكجانشين در آبادي‌هايي كه به تدريج توسعه يافتند تا پيدايش كلان شهرهاي امروزي با يك مقوله واحد روبرو هستيم كه اگر چه ممكن است از لحاظ ريخت‌شناسي (مورفولوژيك) كاملاً متمايز جلوه كند ولي از جنبه كاربردي و ساختاري داراي روحي واحد است، در اينجا با وحدتي مواجهيم كه به تبع كاركردهاي گوناگون، شيوه معيشت، دوره تاريخي، … و تكنولوژي دچار دگرگوني مي‌شود ولي در هر صورت موضوعيت خود را از دست نمي‌دهد و همواره داراي عناصر مشترك اساسي است. با اين وجود خواهيم كوشيد شهر ايراني را از نخستين جلوه‌هاي آن رديابي كنيم و در دوره‌هاي مختلف تاريخي مطالعه نماييم.

الف) دوران پيش از تاريخ :

  ظاهراً نخستين جمعيتهاي شناخته شده پيش از تاريخ ايران در روستاهاي كوچكي كه به طور وسيعي پراكنده بود زندگي مي‌كردند. در طول روزگاري دراز، فشار و تأثير محيطي مشترك، واكنشهاي همانندي را به وجود آورد كه نتيجه آن پيدايش رسوم و عقايد و نهادهاي متشابه بود. همين كه اين واحه‌هاي تمدني پا از مراحل اوليه شكار و گردآوري خوراك بيرون گذاشتند خودكفايي آنها كمتر گشته وابستگيشان به يكديگر بيشتر گرديد. كهنترين اقامتگاه در سيلك كه تاريخ آن پيش از هزاره پنجم است، ظاهراً فقط شامل كلبه‌هايي بوده كه از شاخه درخت درست شده بود. در مرحله بعدي است كه ساختمان با خشت دست‌ساز آغاز گرديد، خشت و آجر جديد چهارگوش كه اطرافش مسطح است و در قالب زده مي‌شود در هزاره چهارم آشكار شد، ظاهراً اين نوآوري نيز از ابداعات ايرانيان بوده است

  اشيايي كه در گورستاني در تپه «سيلك» پيدا شده و بعضي از آنها آهني است متعلق به هزار سال قبل از ميلاد است. اشيايي كه در اين قبرها پيدا شده عبارتند از اسلحه برنزي و آهني و تزيينات متعلق به زين و برگ اسب. اين قبور متعلق به اشخاص تازه واردي است كه بدون شك اسب‌ سوارند و تمدن ديگري غير از مردم بومي ايران آن عصر دارند و آقاي گيرشمن كه اين اشياء را كشف كرده احتمال مي‌دهد اين قبرها متعلق به ايرانيها -آريايي‌ها- و به احتمال قوي «مادها» باشد.

  يك نمونه ديگر براي استمرار و تحول شيوه زندگي را مي‌توان در لرستان كنوني جستجو كرد :

  در دره هليلان، تقريباً نرسيده به شمال آن، در نتيجه حفاري‌هايي كه به وسيله «مرتن‌سن» در سال 1964 در تپه گوران انجام گرفته معلوم شده كه در لايه‌هاي «با‌سال – Basal» كه مربوط به 6500 سال قبل از ميلاد است دهكده نيمه مسكوني وجود داشته كه خانه‌هاي آن از چوب بوده است اما همين دهكده تا سال 5800 قبل از ميلاد به صورت يك دهكده كاملاً مسكوني درآمده كه خانه‌هاي آن با‌ آجر ساخته شده بود، در حالي كه لايه‌هاي زيرين‌ آجري نبودند. سابقاً مراكز عمده پيدايش تمدن را منحصر به دلتاي نيل، ميان رودان (بين‌النهرين) و حوزه رود سند مي‌دانستند، گاهي نيز چين را به اين مجموعه مي‌افزودند ولي كارهاي متأخر ديرين‌شناسان نشان مي‌دهد كه در كنار اين كانونهاي بزرگ مدنيت و شهرنشيني، نه تنها نقش فلات ايران به عنوان كريدوري براي ارتباط فرهنگي، حايز اهميتي درخور است بلكه تأثير آن‌، گاه بيشتر از نقاط سابق‌الذكر مي‌باشد.

  براي مدتها باستان‌شناسان مراكز شهري سرزمين بين‌النهرين را در برابر مناطق كم‌جمعيت و عقب افتاده ايران قرار مي‌دادند حال آنكه حفريات دانشگاه ‌هاروارد در تپه يحيي‌كرمان (1970)، هيأت‌حفاران ايتاليا در شهر سوخته سيستان (1969)، حفريات دانماركيها در اطراف خليج فارس (1969)، باستان‌شناسان اتحاد شوروي در آسياي مركزي (1972)، كاوشهاي گروه كانادايي دانشگاه اونتاريو در كنگاور (1975)، دانشگاه ميشيگان در دهلران (1975) و نيز كاوشهاي باستان‌شناسان دانشگاه تهران در دشت قزوين (1976) دگرگونيهاي بنيادي در نظريه فوق به وجود آورده است. وسعت مناطق استقرار در آغاز شهرنشيني و ميزان يافته‌ها در حفريات و تاريخ آنها كه برابر 3400-3000 قبل از ميلاى است نشان مي‌دهد كه روابط ميان بين‌النهرين و سرزمين ايران، دوجانبه و متعادل بوده است. در قرون اوليه هزاره سوم پيش از ميلاد، جوامع روستايي در سراسر ايران به موازات بين‌النهرين با آهنگ رشد برابري در راه رسيدن به مرحله شهرنشيني گام برمي‌داشتند.

  حتي برخي معتقدند پاره‌اي از نوآوري‌ها از ايران به ميان رودان و ساير نقاط رفته است، پروفسور پوپ مي‌نويسد : در هزاره‌هاي چهارم و پنجم قبل از ميلاد اهالي فلات ايران زارع به تمام معني بوده‌اند. حتي بايستي گفت اين مردمان اولين كشاورزان جهان مي‌باشند و معلومات مربوط به زراعت از روستاهاي اين سرزمين به سه منطقه رودخانه‌ها، يعني «دره سند»، «ماوراءالنهر» و «بين‌النهرين» منتقل گرديده است.

  مدارك و شواهد به دست آمده از حفريات باستان‌شناسي در شرق ايران نشان مي‌دهد كه از اواخر هزاره چهارم تا اواسط هزاره دوم پيش از ميلاد، ميان محوطه‌هاي مسكوني در شرق ايران (سرزميني به وسعت 1.5 ميليون كيلومترمربع) رابطه فرهنگي تنگاتنگي برقرار بوده است. محوطه‌هاي مذكور بي‌هيچ اتكايي بر مواد اوليه يا فرآورده‌هاي كشاورزي بيگانه يا با كمترين وابستگي بدان تمام نيازمنديهاي خود را در شرايط انزوا تهيه و توليد مي‌كردند.

  شهرها هم مانند انسان‌ها زاييده مي‌شوند، زندگي مي‌كنند و مي‌ميرند. براي نمونه، شهري كه باستان‌شناسان ايراني در سال 1351 به سرپرستي مهندس حاكمي در حوالي شهداد در منطقه كوير از زير خاك بيرون آورده‌اند معلوم است كه در دوران ماقبل تاريخي از موقعيت جغرافيايي مساعد و آب و هوايي بهتر برخوردار بوده است. در كنار اين شهر، در حدود 2400 سال پيش از ميلاد رود كوچكي جريان داشته ولي ناگهان سربه طغيان برمي‌دارد و يك لايه ضخيم از گل و لاي روي خانه‌هاي گلي شهر باقي مي‌گذارد. وجود اين رودخانه در كوير، در حدود 4400 سال پيش، حاكي از ميزان بارندگي بيشتر در نواحي مركزي ايران، نسبت به زمان ماست.

ب) دوران مادها:

  تقريباً از آغاز سال 800 پيش از ميلاد، در فلات ايران و مرزهاي كوهستاني باختري آن، يك نيروي جهاني در شرف تكوين بود. در اين ناحيه مهاجرتهاي متراكمي اتفاق افتاد و دسته‌هاي كوچك بيابان‌گرد به -سوي- اطراف به جنبش آمدند. حتي ميان طوايف منفردي كه در دره‌هاي محصور و محفوظ به سر مي‌بردند و گاهي اوقات بين مردمي كه در شهر و روستاها با قلاع مستحكم زندگي مي‌كردند در برابر خطري مشترك اتحاد برقرار مي‌شد، اين خطر از جانب بابل و آشور بود. از ميان اين ملتهاي گوناگون بود كه سرانجام «مادها» به عنوان نيروي برتر قد علم كردند. در سال 612 پيش از ميلاد، مادها از زير يوغ آشور به در‌آمده شهر نينوا را به تصرف خويش در آوردند. در آخر قرن هفتم شاه ماد، هوخشتر، شهر اكباتان (همدان كنوني) را به پايتختي برگزيد.

  دوره مادها نيز مانند دوران پيش از تاريخ و بخش بزرگي از دوره پيش از اسلام در پرده‌اي از ابهام است و اطلاعات اندك ما به همراه بازمانده‌هاي پراكنده‌مان از آن روزگار امكان مطالعه جامع و پژوهش ژرف را محدود مي‌كند و حتي گاه داده‌هايي متناقض بروز مي‌كنند.

  اكثر اطلاعات موجود درباره مادها از يك سو اختصاص به تاريخ نويسان يونان و از سوي ديگر كتيبه‌هاي آشوري دارد. هرودت طول دوره مادها را 150 سال مي‌داند ولي «كتزياس» دو برابر اين مقدار.

  هگمتانه به‌عنوان مهمترين شهر شناخته شده مادها، طي سلسله‌هاي بعدي نيز به حيات خود ادامه داد و حتي شهر همدان بر ويرانه‌هاي آن ساخته شد، اجازه دهيد همراه با كاوشگران ايراني به بخشي از پايتخت كهن ايران كه به تازگي از دل خاك به فرزندان ميهن رخ نموده است نگاهي داشته باشيم.

  هيات باستان شناسي در 16 سال و با انجام 9 فصل كاوش در تپه‌ هگمتانه موفق شد يكي از قديميترين شهرهاي ايران را در محدوده 25 هكتاري اين تپه از زيرخاك بيرون آورد … اين شهر حكومتي داراي معابر و خيابانها و كوچه‌هايي به عرض 3.5 متر است كه در راستاي شمال شرقي به جنوب غربي به موازات هم و در فاصله 35 متري ايجاد شده اند، در حد فاصل آن نيز خانه هايي يك شكل و در اندازه 17.5 در 17.5 متر در دو رديف ساخته شده اند. حصار عظيم شهر به قطر 9 و ارتفاع 7 متر نيز از دل خاك بيرون آورده شده.

  گاه، مادها و آريايي‌هاي نخستين را مردمي شبان و چادرنشين معرفي مي‌كنند و گاه آنان را جنگجوياني دژنشين و شهرونداني ثروتمند مي‌نمايانند، ولي واقعيت آن است كه آريايي‌هاي مهاجر آنچنان دلير بودند كه بر بوميان ايران پيروز شدند و برساخته‌هاي اينان دست يافتند و آنگونه باهوش بودند كه در كمتر از چند سده بزرگترين و در عين حال پرشكوه‌ترين امپراتوري‌هاي شرق را بنياد گذاردند و در اين راستا به خلاقيت، آباداني و تمدن توجه كردند. ايران را چنان بزرگ و پرهيبت بنا نهادند كه هنوز پس از حدود 3 هزار سال هرچند پاره‌هايي از آن به كام بيگانگان فرورفته ولي حاكمان نالايق و وارثان نااهل اين سرزمين نتوانسته‌اند همه خاكش را به بادفنا و همه عظمتش را به خفقان فراموشي بسپارند.

  شهرهايي كه در دوره مادها احداث شدند، بيشتر جنبه اداري- سياسي داشتند. در آن هنگام نه توانايي و بنيان اقتصادي كشور در حدي بود كه بازرگاني و توليد صنايع‌دستي را تا آن حد رونق بخشد كه منجر به احداث شهرهاي نوين شود و نه قدرت نظامي مادها به گونه‌اي بود كه پهنه وسيعي را در بر گيرد و امكان مبادلات اقتصادي بين شهرهاي كهن و بازرگاني سرزمينهاي مجاور را با مراكز تجمع و سكونتگاههاي ايران، در راههايي امن، ممكن سازد.

 درياچه اروميه که در گذشته (چي چست) و (کبودان) نام داشته، بزرگترين و شورترين درياچه دائمي ايران و يکي از درياچه هاي فوق اشباع از نمک دنيا است که از اين نظر با درياچه بزرگ نمک آمريکا شباهت دارد. درازاي آن 140 و پهناي آن بين 15 تا 50 کيلومتر و مساحت آن بين 5000 تا 6000 کيلومتر مربع (بر حسب ميزان بارش و تبخير) است.در دوره زمين شناسي پليستوسن، درياچه اروميه تا تبريز و مراغه گسترش داشته اسيت. اين درياچه در يک فرو نشست کم ژرفاي وسيع با ميانگين ژرفاي 6 متر قرار گرفته است. در اين درياچه، بيش از 102 جزيره وجود دارد که شکل و اندازه آنها با ميزان بارش سالانه تناسب دارد. در بين اين جزاير کوچک و بزرگ، شبه جزيره اسلامي (شاهي) بزرگترين آنهاست که در سالهاي پربارش زماني  به صورت جزيره در مي‌آمده است. اسامي تعدادي از جزاير درياچه:آذين –آرام_آرزو-اردشير-بردين_زرتپه- اسلامي-زرکمان- سپيد-شبذير-کاظم داشي-ميانه-شوش-کرکس-گيو-مشکين-مهران-ناهيد-ناخدا ) سطح حوضه آبريز درياچه حدود 50000 کيلومتر مربع است: زرينه رود، سيمينه رود، زولاي چاي و آجي چاي از رودهاي عمده وارده به درياچه هستند از ميان رودهاي گفته شده، آجي چاي از رسوبات نمکي نئوژن شرق تبريز عبور مي‌کند و در حمل مقدار قابل ملاحظه‌اي نمک به درياچه نقش دارد. ، سن درياچه را 30 تا 40 هزار سال تعيين نموده ،ولي براساس پادگانه‌هاي درياچه‌اي پيرامون آن، سن درياچعه را 400 تا 500 هزار سال برآورد مي‌کنند.  نمونه‌هاي گرفته شده از رسوبات نرم بستر ، نشان مي‌دهد. که در طول عمر درياچه، شرايط خشک اقليمي نيز وجود داشته است. بيشتر نهشته هاي درياچه، از نوع شيميايي است. وجود بعضي لايه هاي نازک تخريبي (کوارتز، کليت، (پلاژيوکلاز)) و کائولينيت) نشانگر تغيير موقتي آب و هوا و شوري درياچه است. از رسوبات شيميايي درچه، آراگونيت بيشترن مقدار را دارد که به صورت تيغه هاي نازک و منظم و يا نامنظم که منظره زيبايي را نيز نشان مي‌دهند است. ژيپس به صورت لايه هاي مستقل وبلورهاي درشت در گل و لاي رشد کرده و تشکيل آن در زماني بوده که سطح آب به صورت حداقل رسيده است. کلسيت هاي موجود به همراه آب رودها به درياچه رسيده‌اند و تغيير مقدار آن نسبت به کوارتز، نمايانگر تغييرات آب و هوايي است.  نمک طعام و فلدسپارهاي پتاسيم دار کاني فرعي هستند اگرچه در نهشته هاي کف، اُ اُليت ديده نشده، ولي در کرانه غربي درياچه، اُاُليت در حال تشکيل است. در نهشته ها، اثري از خاکسترهاي آتشفشاني ديده نشده است. در ضمن نمک مجزا ديده نشده که نشان مي‌دهد درياچه هيچ وقت به طور کامل خشک نشده است.  آب درياچه اروميه با pH از 2.7 تا 6.7 از نوع کلريد سديم، منيزيم وسولفات سديم و در حالت زير قليايي است. تغيير شوري آب، رابطه عکسي با ژرفاي درياچه دارد و با افزايش ژرفا، شوري کمتر مي‌شود. ميزان شوري آن در هنگامن پرآبي 220 گرم در ليتر و در تابستان تا 280 گرم در ليتر افزايش مي‌يابد. سطح آب در فصول مختلف تا يک متر در نوسان است و با همين دليل در مواقع پر آب بخش هايي از ساحل آن به زير آب مي‌رود. به رغم شوري زياد، جلبک هاي سبز، مانند Oundella، سخت پوستان Artemia Salina و باکتري ها از موجودات زنده درياچه هستند. اين جانداران در دوام درياچه نقش موثر دارند و از نابودي آن جلوگيري مي‌کنند. مطالعات اکتشافي انجام شده براي استحصال نمک از درياچه اروميه نشان داده است که مجموع ته نشست جامد درياچه به بيش از 5 ميليارد تن مي‌رسد. در اين ميان پتاسيم برحسب K_2O حدود 27 ميليون تن و برحسب سولفات پتاسيم حدود 60 ميليون تن، منيزيا 240 ميليون تن، بروميد حدود 28 تن و ليتيم حدود 250 تن برآورد شده است. بنابراين، پس از مطالعات فرآوري، استحصال نمک هاي درياچه اروميه با احداث حوضچه هاي تبخير خورشيدي و کارخانه هاي فرآوري، امکان پذير است

دریاچه ارومیه یکی از اصلی ترین قربانیان سد سازی در ایران است ! سد سازی هایی که جز نابودی تنوع زیستی ،‌ دریاچه ها و رودخانه ها هیچ پیامد دیگری برای کشور نداشته اند . این تصاویر را روز ۲۶ اردیبهشت ماه از دریاچه ارومیه گرفتم . متن کامل گزارش را هم امروز در روزنامه کارگزاران نوشتم .  

نمک همه جا را فرا گرفته ،‌دریاچه ارومیه در حال نابودی است ،‌غلظت نمک به ۳۳۰ گرم در لیتر رسیده ،‌آب ۶ متر در مقایسه با ۱۰ سال گذشته افت سطح داشته اما هنوز هم هیچ کس باور ندارد که این بلایی که امروز بر سر دریاچه ارومیه آمده می تواند دو استان آذربایجان غربی و شرقی را در ۱۰ سال آینده با بحران مواجه سازد .

 قربانیان توسعه ناپایدار !! هر ساله صدها پرنده در اثر مدیریت غلط آب در استان و در نتیجه سد سازی های بیرویه در دریاچه ارومیه جان خود را از دست می دهند . اینجا دیگر خبری از کلونی های انبوه پرندگان نیست !

بستر دریاچه در اثر اشباع شدن از نمک کاملا سفید پوش شده و دریاچه ارومیه را به یک دریای مرده تبدیل کرده است . آب صاف صاف است و حتی یک آرتمیا هم در این نواحی دیده نمی شود  

 این بطری نوشابه بزرگ خانواده است که خواستم فقط عمق نمک های تشکیل شده در ساحل را ببینید. بعضی جاها را که کندم تا عمق ۶۰ سانتی متر پوشیده از نمک بود . این نمک چه بلاها که بر سر آذربایجان نخواهد آورد !

 حیات وحش منطقه علاوه بر اینکه در اثر شوری در حال از بین رفتن هست ظاهرا در اثر شکار بی رویه هم تهدید می شوند

این جاده ویرانگر کلانتری است که دریاچه را به دو نیم کرده است . این جاده مانع گردش آب بین دو طرف شمالی و جنوبی شده و در نتیجه میزان شوری در بخش شمالی افزایش یافته. دست راست تصویر بخش جنوبی را می بینید که آب به رنگ آبی است و دست چپ تصویر بخش شمالی را می بینید که به رنگ سفید است !! رنگ سفید به این علت است که بستر دریاچه کاملا از یک لایه نمکی پوشیده شده است. این بارز ترین تاثیر این جاده است که اگر جلوی هر کودک ۱۰ ساله ای هم بگذاری کاملا متوجه تاثیرات مخرب این جاده می شود . اما مسئولان وزرات راه متاسفانه متوجه نمی شوند و یا وانمود می کنند که متوجه نمی شوند.

کف روی آب نشان دهنده تخلیه فاضلاب به دریاچه و مقادیر زیادی از دترژنت ها یا مواد شوینده است

دریاچه ارومیه یکی از اصلی ترین قربانیان سد سازی در ایران است ! سد سازی هایی که جز نابودی تنوع زیستی ،‌ دریاچه ها و رودخانه ها هیچ پیامد دیگری برای کشور نداشته اند . این تصاویر را روز ۲۶ اردیبهشت ماه از دریاچه ارومیه گرفتم . متن کامل گزارش را هم امروز در روزنامه کارگزاران نوشتم .  

نمک همه جا را فرا گرفته ،‌دریاچه ارومیه در حال نابودی است ،‌غلظت نمک به ۳۳۰ گرم در لیتر رسیده ،‌آب ۶ متر در مقایسه با ۱۰ سال گذشته افت سطح داشته اما هنوز هم هیچ کس باور ندارد که این بلایی که امروز بر سر دریاچه ارویمه آمده می تواند دو استان آذربایجان غربی و شرقی را در ۱۰ سال آینده با بحران مواجه سازد .

 قربانیان توسعه ناپایدار !! هر ساله صدها پرنده در اثر مدیریت غلط آب در استان و در نتیجه سد سازی های بیرویه در دریاچه ارومیه جان خود را از دست می دهند . اینجا دیگر خبری از کلونی های انبوه پرندگان نیست !

بستر دریاچه در اثر اشباع شدن از نمک کاملا سفید پوش شده و دریاتچه ارویمه را به یک دریای مرده تبدیل کرده است . آب صاف صاف است و حتی یک آرتمیا هم در این نواحی دیده نمی شود  

 این بطری نوشابه بزرگ خانواده است که خواستم فقط عمق نمک های تشکیل شده در ساحل را ببینید. بعضی جاها را که کندم تا عمق ۶۰ سانتی متر پوشیده از نمک بود . این نمک چه بلاها که بر سر آذربایجان نخواهد آورد !

 حیات وحش منطقه علاوه بر اینکه در اثر شوری در حال از بین رفتن هست ظاهرا در اثر شکار بی رویه هم تهدید می شوند

این جاده ویرانگر کلانتری است که دریاچه را به دو نیم کرده است . این جاده مانع گردش آب بین دو طرف شمالی و جنوبی شده و در نتیجه میزان شوری در بخش شمالی افزایش یافته. دست راست تصویر بخش جنوبی را می بینید که آب به رنگ آبی است و دست چپ تصویر بخش شمالی را می بینید که به رنگ سفید است !! رنگ سفید به این علت است که بستر دریاچه کاملا از یک لایه نمکی پوشیده شده است. این بارز ترین تاثیر این جاده است که اگر جلوی هر کودک ۱۰ ساله ای هم بگذاری کاملا متوجه تاثیرات مخرب این جاده می شود . اما مسئولان وزرات راه متاسفانه متوجه نمی شوند و یا وانمود می کنند که متوجه نمی شوند.

کف روی آب نشان دهنده تخلیه فاضلاب به دریاچه و مقادیر زیادی از دترژنت ها یا مواد شوینده است

 http://shahram009.persianblog.ir/post/88/

دریاچه ارومیه خشک میشود

دریاچه ارومیه یکی از زیستگاههای طبیعی مهم آذربایجان جنوبی که در عین حال برای ورزشهای آبی همانند شنا ، قایقرانی و اسکی روی آب نیز بسیار مناسب میباشد ، در آستانه خشک شدن است . دریاچه ارومیه که با سواحل زیبا و آب شور و شفابخش خود گردشگران بسیاری را در فصول مختلف و علی الخصوص در تابستان بسوی خود جلب مینماید ، از نظر داشتن مینرالهای مختلف دارای یکی از کمیاب ترین منابع طبیعی بوده و متأسفانه امروزه با تهدیدی بسیار جدی روبروست .

این دریاچه بدلیل شرایط جغرافیائی و توپوگرافیکی خاص خود بهمراه رودخانه ها ، دشت ها ، مرغزارها، جزئی از ثروت طبیعی آذربایجان جنوبی بحساب میآید که در محدوده ای بنام پارک ملی دریاچه ارومیه بوسعت 4810 هکتار واقع گردیده و به اصطلاح ! تحت حمایت قرار دارد . بدلیل چاره اندیش برای مقابله با کاهش سطح آب و افزایش میزان نمک آن این دریاچه در سالهای اخیر، گردهمائی در روزهای شانزدهم و هفدهم نوامبر در تبریز برگزار گردید .

در این گردهمائی که کارشناسانی از استانهای آذربایجان غربی و شرقی در آن شرکت جسته بودند معلوم گردید که شرایط نامناسب دریاچه ارومیه بارها و بارها بگوش مقامات ذیربط در تهران رسانده شده ولی هیچ اقدامی در این راستا صورت نپذیرفته است . در این گردهمائی همچنین توجه همگان به وجود سیصد میلیگرم نمک در هر لیتر آب دریاچه که افزایشی قابل توجه میباشد ، جلب گردیده و اعلام گردید که علت افزایش میزان نمک آب دریاچه کاهش آب رودخانه های حوضه آن بوده و در صورت عدم اتخاذ تدبیری مؤثر آب دریاچه خشک شده و مردم منطقه از این امر متضرر خواهند شد .

کارشناسان شرکت کننده در این گردهمائی آشکار هم نباشد همه بر این امر متفق القول بودند که مقصر اصلی خطر خشکی دریاچه ارومیه ، مقامات دولتی در تهران هستند که به مسائل آذربایجان جنوبی و مخصوصا استان آذربایجان غربی کاملا بی تفاوت مینمایند . کارشناسان همچنین بر این عقیده اند که دریاچه ارومیه بدلیل تنوع بیولوژیکی خود از طرف یونسکو بعنوان پارک ملی و محیط بیوسفر قبول شده ولی بدلیل بی تفاوتی دولت ایران که اینروزها بجز هسته و اتم به چیز دیگری نمی اندیشد ، با خطر خشک شدن روبرو شده است .

درياچه ارومیه:                      طول درياچه ارومیه 120 الی 140 کيلو متر . عرض درياچه 15 الی 58 کيلو متر. مساحت آن حدود 5000 کيلومتر مربع . عمق آن حدود 5 متر و دارای 102 جزيره. شوری آب درياچه از 150ppتاحداشباع.

دریاچه ارومیه . با وسعتی بیش از  5000  کیلومتر مربع ، بزرگترین منبع آب شور جهان وبیستمین دریاچه بزرگ زمین است،این دریاچه از ویژگی های خاص زمین شناختی ، هیدروشیمی ، طبیعی و زیست محیطی برخوردار است و بعنوان یکی از ذخایر طبیعی بین المللی شناخته شده است ،ارتفاع این منبع آبی از سطح آبهای آزاد در حدود 1270 متر است طول آن از شمال به جنوب بین 130 تا 140کیلومتر , عرض آن بین 15 تا 60 کیلومتر و حداکثر عمق آن 10 مترمیباشد،غلظت املاح موجود در دریاچه بین 280تا کمی بیش از 300 گرم در لیتر میباشد ، در آبهای دریاچه ارومیه در حدود 102 جزیره بزرگ و کوچک وجود دارند که 5 جزیره آن  در حدود 5/97 درصد از مساحت کل این جزایر را دارا می باشند ، علاوه بر جاذبه هاو ارزشهای گردشگری،در صورت بهره برداری اصولی از ذخایر نمک دریاچه، که مقدار آن بیش از 5 الی 6 میلیارد تن بر آورده شده است، منابع در امد و زمینه های اشتغال مناسبی ایجاد می شوند. ضمن آنکه امکان استحصال  بسیاری از املاح  معدنی ارزشمند از  آن در حجم زیاد وجود دارد . برخی مطالعات نشان داده که حتی لجن ایجاد شده در بستر این دریاچه واجد خواص درمانی قابل توجهی است . دریاچه ارومیه از نظر زیستی بسیار فعال است ودر آن تعداد زیای آز انواع باکتری ها، جلبک های تک سلولی , پر سلولی و مژه دارن زیست می کنند.جلبک پرسلولی  Enteromorpha intestinalis  و آرتمیای دریاچه اورمیه  Artemia urmiana  از زیستمندان شاخص این دریاچه هستند. آرتميا  اورمیانا آرتميا يكي از سخت پوستان نسبتآ ابتدايي است كه بطور طبيعي در درياچه ها يا آبگيرهايي كه داري شوري فوق العاده زياد هستند . يافت مي شود اسم جنس اين سخت پوست به زبان لاتين و با توجه به شكل ظاهر آن  آرتميا است كه به معني گوشواره مي باشد .اين نامگذاري همچنين  مي تواند بر گرفته از واژه يوناني Artemis آرتميا يا الهه طبيعت ، جنگل وشكار باشد . در انگليسي به آن آرتميا و يا ميگوي آب شور   Brine shrimp ميگويند.از سالها پيش نخستين گزارش علمي در خصوص شناسايي اين موجود زنده در ايران توسط Gunther   در سال 1899 ارائه گرديد، سپس در سال 1977 اين گونه توسط  Clark  و   Bowen   تحت عنوان اختصاصي آرتمياي درياچه اروميه ،Artemia urmiana   ، نامگذاري گرديد .حداكثر طول اين سخت پوست به 15 ميلي متروميانگين وزن بالغ آن به 10 تا 15 ميلي گرم ميرسد.طول عمر آرتمیا به طور معمولی بین 50 تا 60 روز می باشد ، آرتميا در شرايط نامساعد محيطي توليد نوعي تخم با پوسته سخت با نام كيست يا سيست  (syst) ميكند كه ضمن مقاومت در مقابل اين شرايط ، دوام و ادامه نسل اين موجود را تضمين مي كند . آرتمیا ، کامل ترین غذای زنده استفاده از ارتمیا در آبزی پروری ار سال 1933 آغاز شد و پس از شناخت ارزش غذایی آن . انقلابی در آبزی پروری بویژه پرورش لارو ماهیان دریایی و میگو ایجاد شد،این آبزی غنی از پروتئین و اسید های چرب بوده و میتوان آنرا با مواد مختلفی نظیر اسید های چرب،واکسن ها ،آنتی بیوتیک ها،رنگدانه ها وسایر عناصر مفید، غنی سازی نموده واز آن بعنوان حامل این مواد به سایر آبزیان استفاده کرد.طی دهه های اخیر ، تولید سیست و آرتمیای زنده  (Biomass)  در محیط های طبیعی و پرورشی و استفاده از آنها در آبزی پروری به صنعت و فعالیت تجاری گسترده و پررونقی تبدیل شده است.استفاده از آرتمیا وسیست کپسول  زدائی شده آن ، در تغذیه دام وطیور نیز نتایج مثبتی به همراه داشته است .در تعداد زیادی از کشور ها ،آرتمیا و تخم آن دارای مصرف انسانی گسترده ایست. آرتمیا وتولیدات زیستی تلاش محققین در سالهای اخیر منجر به کشف جنبه های جدیدی ار کاربرد آرتمیا در تولید محصولات زیستی شده است. تولید محصولاتی نظیر «پولکی» و پودر آرتمیا ، استفاده از ارتمیا در تولید کرمهای بهداشتی و آرایشی،تولید کیتین وکیتوزان از پوسته سیست آن و توسعه تولید محصولات ترکیبی همچون «انسایل» یا ترشی آرتمیا ، مثالهایی از توسعه کاربردهای زیستی این موجود با ارزش هستند.  http://artemia-fish.com/ دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه داخلی و دایمی کشور است که در شمال غرب فلات ایران با وسعت 550 هزار هکتار واقع شده است. در یاچه ارومیه پس از دریاچه بحرالمیت در فلسطین به عنوان شورترین دریاچه جهان محسوب می گردد. این دریاچه از نظر بوم شناسی و زیستی بسیار فعال است و در آبهای آن انواع باکتریها ، مژه دار ها ، جلبلکها و از همه مهمتر سخت پوست کوچک و بسیار ظریفی به نام " آرتمیا اورمیانا " زندگی می کند. دریاچه ارومیه با داشتن مقام بیستمین دریاچه دنیا در دل خود جزایری زیبا و طبیعی همراه با مناظر چشم نواز همچون جزیره کبودان ، اشک داغی ، اسپیرو و ...را که محل زیست انواع مرغابیها ست، جا داده است. لجن درمانی این دریاچه برای امراض رماتیسمی و اختلالات سوخت و ساز بدن و دردهای مفصلی موثر و مفید است.

میانگذر دریاچه ارومیه

 این مقاله برای اشنایی با طرح میانگذر دریاچه ارومیه که تازگی یک باندش احداث شده معرف حضور میشود . از همه دوستانی که مرا در این مهم یاری نمودند تشکر میشود . این مقاله در سه بخش تنظیم شده است .

معرفی طرح

اقلیمی :

دریاچه ارومیه یکی از نادرترین پهنه های آبی جهان است. ترکیبات خاص آب و شوری در حد اشباع آن، حیات آبزیان را جز در مورد آرتمیا ناممکن ساخته است. بستر دریا تا عمق بیش از چهل متر از توده لجنی با ترکیبات خاص تشکیل شده که فاقد مقاومت های لازم برای بارگذاری است. هفت رودخانه ای که به دریاچه منتهی می شوند علاوه بر افزودن دائمی ترکیبات شیمیایی و رسوبات مختلف موجب سیرکولاسیون و رسوب گذاری خاصی در محدوده دریاچه می گردند. راه نداشتن دریاچه ارومیه به آبهای آزاد از دیگر ویژگی های این پهنه آبی است.

اجرایی :

ویژگی های اقلیمی موجب گردیده که امکان استفاده از روشهای معمول اجرایی در مورد میانگذر دریاچه ارومیه ناممکن گردد و به ناچار از شیوه های خاص که تاثیر فاحشی بر اقتصاد کار دارد؛ استفاده شود. شناورهای مورد استفاده در مرحله اجرا اعم از بارج ها و یدک کش ها به دلیل راه نداشتن به آبهای آزاد بایستی در محل ساخته شوند. بستر لجنی و ناپایدار دریاچه روش استفاده از شمع های متعدد؛ طویل و مورب با زوایای مختلف را الزامی کرده است و برای استقرار سرشمع ها ( کیسون ها ) برای اولین بار از شیوه شناوری تا محل استقرار بایستی استفاده شود.

پیش بینی عبور شناورها تا ارتفاع ده متر؛ دهانه میانی را عریض و مرتفع ساخته که منجر به استفاده از آرک شده است. تفاوت ارتفاع دهانه میانی و خاکریزها موجب شیبدار شدن پل شده است. به دلیل خاکریزی انجام شده در مرحله قبلی بر بستر لجنی دریاچه؛ نشستی دائمی و تدریجی وجود دارد که اتصال پل تثبیت شده است با شمع های عمیق و خاکریزها را با مشکل مواجه می نماید و برقراری اتصال را منوط به تثبیت تا حد ممکن خاکریزها و ایجاد مفاصل ارتباطی می نماید.

کیفی :

برای حل پیچیدگی های خاص اقلیمی و اجرایی طرح؛ مطالعات گسترده ای ضرورت یافت که وسعت، عمق و محدوده های آن در طرح های عمرانی کم نظیر است. برای انجام این مطالعات از شرکتهای متعدد خارجی و دانشگاه های کشور با انعقاد قراردادهای مستقل با کارفرما و یا با پیمانکار EPC طرح و با مشاور ( نماینده کارفرما ) استفاده شده است.

اجرای دقیق نتایج حاصل از مطالعات نیز نیاز به مراقبت های ویژه ای داشت و نبود تجربه داخلی در این مورد باعث گردید که نظارت کار نیز به ترکیبی از مهندسان و کارشناسان ایرانی و خارجی محول گردد.

حساسیت های زیست محیطی دریاچه نیز از دیگر ویژگی های کیفی طرح است که علاوه بر مطالعات گسترده توسط پیمانکار؛ مستقلا" نیز با انعقاد قراردادی با دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، کارشناسان ارشد کشور در این زمینه نیز به کار گرفته شده اند. برای بهبود شرایط نیز ظرفیت هایی در قراردادهای اجرایی لحاظ شده که در صورت تایید مطالعات و سازمان محیط زیست از آن ها نیز بهره خواهیم برد.

اجتماعی – سیاسی :

وجود یک عارضه طبیعی نظیر دریاچه ارومیه موجب افزایش هزینه های ارتباطی ساکنان دو طرف و در نتیجه کاهش مبادلات اقتصادی و فرهنگی و تعامل بین آنها شده است. رشد و توسعه ای که با برقراری این ارتباط حاصل خواهد آمد به خوبی از سوی ساکنان درک شده و تامین ارتباط را به خواستی جمعی در منطقه بدل نموده و در زمره اولین مطالبات عمرانی مردم قرار داده است. حساسیتهای مسئولان و مدیران ارشد و نمایندگان مردم منطقه نیز، به خوبی این خواست جمعی را پاسخ می دهد که از جمله ویژگی های این طرح محسوب می شود.

جزئیات طرح

طرح شهید کلانتری در قالب دو پروژه در حال انجام است:

-          پروژه میانگذر دریاچه ارومیه که شامل سه بخش است:

• پل اصلی : این پل با مسیرهای رفت و برگشت جداگانه هرکدام به عرض 9.5 متر با استفاده از مقاطع مرکب فلزی و بتنی ساخته می شود. مسیر راه آهن نیز به عرض 5 متر در وسط پلهای سواره رو طراحی و منظور شده است. طول این پل با احتساب کوله های متصل کننده آن به خاکریز معادل 2 کیلومتر است. شیب طولی پل به علت عبور راه آهن به 1.2 درصد محدود شده و ارتفاع آزاد در زیر دهانه وسط ، جهت عبور شناورها، در پرآب ترین وضعیت دریاچه حدود 10 متر خواهد بود.
• پل آبگذر : به طول تقریبی 500 متر که به لحاظ مسایل محیط زیستی پیش بینی شده است.
• خاکریز : که شامل اقداماتی جهت حفاظت و بهسازی خاکریز موجود است.

-          راه تبریز- ارومیه

طول کل مسیر در حدود 130 کیلومتر است که در 4 قطعه به اجرا در خواهد آمد.

معرفی پروژه پل میانگذر دریاچه ارومیه :

-          کارفرما : وزارت راه و ترابری ( مجری طرح شهید کلانتری )

-          مدیریت طرح : شرکت خدمات مدیریتی ایرانیان ( IREMCO )

-          پیمانکار : شرکت صدرا ( صنایع دریائی ایران ) و NGI نروژ و AAS-JAKOBSEN

-          مشاور : شرکت COWI دانمارک و IREMCO و مهندسین مشاور طرح نواندیشان

-          شروع مطالعات طرح : 1380

-          شروع عملیات اجرائی : بهمن 1382

-          طول پل : 1276 متر

-          عرض پل : 26.7 متر

-          باند : 2باند رفت و برگشت و یک باند راه آهن

-          ماکزیمم ارتفاع از سطح دریا : 12 متر

-          جمع کل کارهای فلزی پل 30000 تن

-          طول کل شمع ها : 35 کیلومتر

-          تعداد کل شمع ها : 424 عدد

-          متوسط ارتفاع هر شمع : 81 متر

-          قطر شمع های اصلی : 32 اینچ

-          قطر Sleeves : 40 اینچ

-          تعداد دهانه : 19 دهانه

پیشینه طرح

• اولین توجه برای عبور از دریاچه سال 1326
• مطرح شدن در برنامه عمرانی چهارم سال 1346
• آغاز عملیات اجرایی با استفاده از عملیات خاکریزی 1358
• احداث پل شناور سال 1368
• کارهای مطالعاتی و تهیه طرح با مدیریت هیـأت سه نفره طرح چابهار سال 1377
• انتخاب مجری طرح 1381
• تهیه مستندات طرح با همکاری شرکت سانو سال 1381
• برگزاری مناقصه دو مرحله ای طرح و ساخت بهار  1381
• عقد قرارداد در شهریور 1381
• تنفیذ قرارداد 01/11/1381
• ارزیابی عملیات تدقیق طرح 31/06/1382
• جمع بندی اولیه عملیات تجهیز کارگاه به شرکت صدرا 14/07/1382
• شروع عملیات اجرایی در خشکی 01/11/1382
• شروع عملیات دریایی 01/11/1383

عملکرد مالی و اعتباری طرح

اعتبارات

• برآورد اولیه  : 1100 میلیارد ریال
• اعتبار اولیه  : ابتدا کار با تصویب اعتبار اولیه به مبلغ 500 میلیارد ریال شروع گردیده

تسهیلات بانکی

• 100 میلیارد ریال از بانک ملی وام دریافت گردیده است
• دریافت 100 میلیارد ریال وام دیگر از منابع بانکی استان در حال پیگیری است
• دریافت 50 میلیارد ریال از اعتبارات توازن منطقه ای در حال پیگیری است

پرداخت ها

• 150 میلیارد ریال اعتبار سال 1386 
• در مجموع برای 14 قرارداد اصلی و 2 قرارداد متمم از اعتبارات دولتی و تسهیلات دریافتی از بانک ملی 807 میلیارد ریال پرداخت گردیده است

باخانواده وچندتن ازاقوام به دریاچه ارومیه رفتیم تاازنزدیک وضعیت دریاچه راببینیم.متاسفانه آب دریاچه بسیارپسروی داشته.صدهامترازآب دریاچه عقب نشینی کرده است.به راحتی وباچشم میتوان نمک های جدیدی راکه به تازگی برجامانده وناشی ازعقب نشینی آب دریاچه است راباچشم دید.یکی ازدلایل عمده استفاده ازآن برای استفاده های کشاورزی است.متاسفانه برخلاف هشدارهای کارشناسان محیط زیست برای استفاده ازآب ارس وزاب  همچنان ازآب دریاچه ارومیه استفاده میشود.وضعیت بسیاربدترازآنچه که فکرمیکنیداست.تاباچشم خودنبینیدنمیتوانیدعمق فاجعه رادریابید.هوای اطراف دریاچه بسیارگرمترازسالهای قبل است.بادیدن اینکه آب دریاچه اینقدرعقب رفته وباآن هوای سوزان درست جهنم راتوانستم جلوی چشمانم ببینم.به خصوص وقتی جانورانی راکه درنمک هابه دام افتاده بودندومرده بودندرامیدیدیم دیگرجای هیچ امیدی باقی نمانده بود.وضعیت این دریاچه بسیاروخیم است.مرگ موجودات زنده بخصوص آرتمیاها رامیتوان ازبندرشرفخانه مشاهده کرد.دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه کشوراست ودومین دریاچه دارای آب شورجهان محسوب میشود،که متاسفانه بدلیل نداشتن مدیریت به سرعت فوق العاده بالایی درحال نابودی است.این دریاچه رااگرازسمت جزیره اسلامی(جزیره شاهی)ببینیدواقعاساعت هاگریه می کنیدوبه حال محیط زیست ایران اشک می ریزیدوبرای آیندگان خون گریه می کنید.آب این دریاچه به شدت پسروی کرده وچندین مترعقب نشینی کرده است بظوریکه باچشم براحتی میتوان دیدونمک هایی راکه بخ تازگی روی زمین نشسسته اندرادید.آب دریاچه به نظرمن الان دروضع فوق اشباع است ولحظه به لحظه برمیزان رسوب نمک وپسروی آب دریاافزوده می گردد.بااین وضع امسال تعدادپرندگان مهاجرونیمه مهاجراین دریاچه بسیارکم شده است واصلاقابل مقایسه باسالهای پیش نیست.پرندگانی چون فلامینگو وغازسفیدامسال تعدادشان بسیارکمترازسالهای قبل شده است که همگی ازعواقب کم شدن آب این رودخانه وتغییرآب وهوای منطقه است.طبق گزارش اعلام شده ایسناعمق آب این دریاچه6مترکاهش یافته است.امابه نظرمن این رقم بسیارکمترازآن چیزی است که باچشم دیده میشود.اگرنگاهی به صخره های کنارآب بیندازیم میبینیم بسیاربیشترازاینهاست.مهم ترین عواملی راکه خودم دیدم روی کاهش آب وتبدیل شدن به شوره زارشدن این دریاچه شده رامیتوان بصورت زیردسته بندی کرد:

ü  تبخیرآب

ü  استفاده ازآب دریاچه به منظورکشاورزی

ü  استفاده ازسفره های آب زیرزمینی مناطق پایین دست

ü  بروزخشکسالی درچندسال گذشته

این دریاچه به دلیل داشتن ارزشهای بالای بیولوژیک ومنحصربه فردجزء پارکهای ملی محسوب میشود.امابه دلیل بی درایتی مسؤلین درحال نابودی مطلق است.دراین دریاچه 27گونه پستاندار،212گونه پرنده 7گونه دوزیست،41گونه خزنده،26گونه ماهی زیست می کنند.دریاچه ارومیه دارای 102جزیره است که همگی آنهاازسوی یونسکوبه عنوان ذخیره گاه طبیعی جهان ثبت شده اندولی به دست مدیران نالایق به دست نابودی سپرده شده اند.جزیره اشک زیستگاه مرغ آتش،تنجه،گوزن زردایرانی است.جزیره اسلامی(جزیره شاهی)هم دروضع بی نهایت اسف باری است.باچشم خودم نمک های سفیدی راکه به تازگی متبلورشده بودندرابه میزان بسیارزیادی دیدم وبماندکه چقدرتاسف خوردم به حال ملتی که اینچنین سرمایه های ملی خودراارزان  ازدست می دهد.چندسال یاچندماه دیگربایددست روی دست گذاشت وبه شوره زارشدن ارومیه چشم دوخت؟تاکی بایدبه آتش سوزی درجنگلهای گلستان تماشاکردوآه کشید؟تاکی میتوان سوختن تالاب امیرکلایه رادیدوبه روی خودنیاوریم؟دیگربه کدام تالاب بایدامیدداشت؟به کدام پناهگاه حیات وحش میتوان امیدواربودکه درامان است؟آیابازهم بایدبه انتظارامیدهای  بی اساس ریاست سازمان محیط زیست برای بهبودوضعیت این تالاب نشست؟آیاهنوزهم بایدبه امیدروزهای بهتربرای ارومیه،امیرکلایه،انزلی،شادگان،زریوار،قوریگل،لارو

....................بود؟

شوش از كهن ترين شهر هاي جهان و به قولي كهن ترين شهر جهان است كه حدود 4000 سال پيش از ميلاد مسيح به عنوان كانون مذهبي ساكنان دشت اطراف بنا نهاده شده است و پس از سال ها حيات پر فراز و نشيب و توام با روز هاي پيروزي و شكست و رونق و ركود و آباداني و ويراني ، با سقوط شاهنشاهي هخامنشي در سال 332 ق.م به مرور در سراشيب افول افتاد و در قرون ميانه ي اسلامي رونق خود را به كل از دست داد و به روستاي كوچكي گرداگرد آرامگاه دانيال نبي (ع) بدل شد.تپه هاي شوش در جوار شهر شوش و تقريباً در 50 كيلومتري جنوب انديمشك واقع شده است . وسعت اين محوطه بنا بر شواهد باستان شناسي نزديك به 400 هكتار است اين محوطه ي پهناور در بين دو رود بزرگ كرخه ( در غرب ) و دز ( تقريباً در شرق ) جاي گرفته است. بيش از 150 سال از آغاز اولين كاوش باستان شناسي در شوش مي گذرد و در اين مدت نشانه هايي از تمدن هاي آغاز هزاره ي چهارم پيش از ميلاد تا قرن سيزدهم ميلادي ( قرن هفتم هجري قمري ) در آن شناسايي شده است . اين تمدن ها در كنار يا روي هم قرار دارند و بدون هيچ وقفه طولاني تداوم داشته اند. لايه هاي باستاني با بيش از 5000 سال قدمت بر روي تپه هاي طبيعي شكل گرفته و تكوين يافته است بدين سان كه لايه نخستين با اولين سكونت انسان يعني لايه 27 شوش ( در تپه ارگ ) بر روي ارتفاعي بوجود امده است كه ار سطح زمين هاي مجاور حدود 10 متر بالاتر است. چنين به نظر مي رسد كه در اين لايه ابتدا معبد عظيمي ساخته مي شود كه در گرداگرد آن مراكز سكونتي ايجاد شده است . شوش در اين هسته ي اوليه تمام تجربيات گذشته و فرهنگ هاي همجوار را در خود جمع كرده است . آثار سفالي و سنگي آن نمونه هاي ارزنده اي است كه از نظر ظرافت و زيبايي تفاوت نسبتاٌ زيادي با گذشته دارند.از سوي ديگر وضعيت اجتماعي به گونه اي است كه زندگي بشر وارد مرحله اي تازه شده است . وجود همين معبد بزرگ خشتي نشانه اي براي تجمع و شهر نشيني و تشكيل سازمان هاي جديد شهري است. اين دوره كه به دوره آ« شوش يك آ» معروف است سراغاز تمدن هاي ديگري است كه به بيش از 5000 سال ادامه يافته است. شوش با داشتن معبدي بزرگ به مرور مركزيت كليه مناطق مسكوني در دشت خوزستان را به دست آورد.





طرح گل نبشته مكشوفه از شوش به خط پيش عيلامي ، تصويري مربوط به متون تجاري و اقتصادي


شوش در سده هاي پاياني هزاره چهارم يعني حدود 3200 سال پيش از ميلاد وارد مرحله ي نويني شد كه به دوره آ« پيدايش خط آ» معروف است. زندگي در شوش تا اين تاريخ فقط منحصر به تپه ارگ يا آكروپل است. در سده هاي آغازين هزاره سوم كه اوج تشكل اجتماعات است ، نخستين سازمان اداري و سياسي در ايران تكوين مي يابد كه پيش ار اين رشته كاوش ها حتي نامي از آن ها در كتب تاريخي نبوده است . اين دوره كه از نظر تاريخي – فرهنگي ، آ« تمدن عيلام آ» ناميده مي شود در آغاز هزاره سوم پيش از ميلاد ( حدود 4900 سال پيش ) در خوزستان پا گرفت و سلسله پادشاهان عيلام مدت 22 قرن بر قسمت هاي جنوبي ، جنوب غربي و تا اندازه اي غرب ايران فرمانروايي داشتند . در كاوش هاي شوش از دوره عيلامي ها آثار معماري فراواني ظاهر شده كه نمودار چگونگي پيشرفت و تكامل فن معماري و ساختماني ( ميانه هزاره چهارم پيش از ميلاد ) است. مهري بدست آمده كه بر روي آن فرم ساختماني كنده شده است و شكل دو اتاق ديده مي شود كه سقف ان گنبدي است ، اين موضوع از جهت تاريخ معماري و هنر داراي ارزش و اهميت فراواني است. نقش مهم ديگري نيز از همين دوره شوش ( تپه ارگ ) به دست آمده كه معبد ديگري را به تصوير كشيده است اين معبد بر روي سكوي بزرگ و بلندي به پا شده است ، برخي بر آنند كه اين تصوير احتمالاً شكل معبد بزرگ شوش است اگر چنين باشد با توجه به اين معبد حدود 6000 سال قبل بر پا شده است، شاهد زنده اي بر پيشرفت فرهنگ و تمدن مردمان اين عصر است.





طرح گل نبشته از نوع پيش عيلامي خطي - شوش


آثار ارزشمندي از كاوش هاي شوش به دست آمده كه با چند نمونه از آنها آشنا مي شويم :


سنگ نبشته ي حمورابي :


قانون نامه ي حمورابي در كاوش هاي دمرگان در تپه ارگ شوش در سال 1902 ميلادي كشف و به موزه لوور فرانسه فرستاده شد ، خط اين نوشته از نوع ميخي – بابلي كهن است. اين اثر را به همراه آثار ارزنده ديگري آ« شوتروك ناهونته آ» پادشاه عيلامي حدود سال 1160 پيش از ميلاد طي جنگ سختي به غنيمت گرفته و به شوش آورده است. در سال 640 پيش از ميلاد آ« آشور بانيپال آ» پادشاه آشور ضمن حمله به سرزمين عيلام و شكست سختي كه به اين كشور وارد آورده به اين اثر و ساير آثار عيلامي در شوش آسيب فراوان آورد. حمورابي ( 1750 – 1792 ق.م ) يكي از بزرگترين فرمانروايان بين النهرين و سردار جنگاور ، سياست مدار ورزيده و قانون گذاري دقيق بوده است





سنگ نبشته ي حمورابي




قانون نامه ي حمورابي شامل 282 متن قانوني در باب روابط اجتماعي ، پزشكي و حقوقي بين افراد است كه به دو نمونه آن اشاره مي كنيم:


128 – اگر شخصي همسري گرفت ولي براي او عقد نامه اي تنظيم نكرد ، آن زن همسر ( او ) نيست.


229 - اگر معماري براي شخصي خانه اي ساخت اما در استحكام كار خود دقت نكرد و در نتيجه خانه اي كه او ساخت فروريخت و موجب مرگ صاحب خانه شد معمار بايد به قتل برسد.


دو نمونه فوق از قوانين حمورابي است كه اعداد اول آن شماره قانون وضع شده را نشان مي دهد.


مجسمه ملكه ناپير آسو :


ملكه ناپير آسو همسر اونتاش گال پادشاه عيلامي ( 1245 – 1265 ق.م ) بنيانگذار شهر اونتش ( چغازنبيل ) است. از اين ملكه مجسمه اي بر جاي مانده است كه از محل گردن شكستگي دارد و سر آن مفقود شده است اين مجسمه از برنز ساخته شده است و ارتفاع فعلي آن 1.39 متر و وزن آن 1750 كيلو گرم است . اين مجسمه از معبد نينهورساگ در شوش كشف شده است و اينك در موزه لوور نگهداري مي شود . اين اثر از ديدگاه هاي مختلف چون پيشرفت و تكامل هنر فلز كاري و مجسمه سازي در دوره عيلامي و شكل لباس و پوشش زنان در سده سيزدهم پيش از ميلاد حائز اهميت است . در پشت مجسمه اي نوشته اي به خط عيلامي ميانه حاوي نامه ملكه و نفرين بر كسي كه به مجسمه اهانت كند وجود دارد.


سفالينه هاي شوش :


در لايه 27 شوش و در اطراف معبد بزرگ ضمن كاوش به گورستان عظيمي برخورد شد كه بنا بر سنت زمان و اعتقادات مذهبي ، مقداري اشيا و لوازم زندگي در قبور آم گذاشته شده بود ، از جمله ظروف سفالي با نقش مار ، مرغابي و ساير جانوران ، اما بيشترين نقوش آن بز است . جام سفالين معروف و زيباي شوش هم اكنون در موزه لوور نگهداري مي شود و ساير ظروف سفالي مشهور از اين گورستان در موزه ملي ايران نگهداري مي شود.





ابخوري سفالي ، شوش ، هزاره چهارم قبل از ميلاد – موزه ملي ايران


شوش در دوره هخامنش : آ« آپادانا آ»


آپادانا كاخي است مرتفع و گسترده كه از واحد هاي مختلفي تشكيل شده و بر روي تپه ماهور هاي طبيعي فراهم آمده است اين واحد ها شامل تالار بارعام ، حرمسرا ، دروازه ، كاخ پذيرايي و ديگر بخش هاست . در آغاز معماران گرداگرد تپه را ديوار قطوري با ارتفاعي حدود 20 متر و قطري به همين اندازه بر پا داشتند و پشت آن را با خاك پر كرده اند ، ديوار هاي كاخ عموماً از خشت و گل ساخته شده است و روي آن را با گچ يا نقاشي ديواري تزيين كرده اند . ديوار هاي ايوان سمت حياط مركزي با آجر لعابدار پوشيده شده است و بر روي آن نقوش مختلفي از جمله رديف سربازان ، نقش شير ، جانوران افسانه اي مانند گاو و يا شير بالدار ، نقش فروهر ، كتيبه هاي با خط ميخي ، نقش گل نيلوفر آبي و در طرفي پلكان كاخ نيز رديف سربازان جاويد ديده مي شود.


شوش در دوران اسلامي :


اثر جالب توجهي كه در كاوش هاي دوره اسلامي شوش بدست آمده مسجد نسبتاً بزرگي است كه احتمالاً مسجد جامع شهر بوده است . اين مسجد در حدود 70*60 متر طول و عرض دارد . در وسط مسجد حياطي وجود دارد كه گرداگرد آن شيستان ستون داري ساخته شده است كه در سمت قبله سه رديف ستون و در سه سوي ديگر دو رديف ستون داشته و احتمالاً در گوشه شمالي بنا مناره ي مدوري داشته است . قدمت اين مسجد مربوط به سده هاي سوم يا چهارم هجرياست . با كاوش ها يي كه در سال هاي اخير در اين مسجد به عمل امده است شواهد بناي مسجد كهن تري از نخستين سده هجري ملاحظه شده است. در اسفند ماه 1361 پس از دها سال كاوش كارجيان و هيات هاي فرانسوي در شوش نخستين هيات باستان شناسي مستقل ايراني در حاشيه غربي تپه آپادانا كار كاوش علمي خود را آغاز كرد ، در اين كاوش ها علاوه بر كشف بقاياي معماري و گور ناشناخته و بخشي از ديوار مربوط به حصار يك كوره آجرپزي متعلق به دوره سلجوقي كشف شده كه براي مطالعه ي صنعت آجرپزي و معماري سلجوقي حائز اهميت است و از آثار مهم كشف شده دوران اسلامي شوش به حساب مي آيد.


شوش كهنسال پس از سال ها كاوش و مطالعه هنوز گفتني هاي بسيار در دل دارد كه اميد است كه با ادمه كار و تلاش ، باستان شناسان و يگر پژوهشگران ايراني آشكار شود.

 اينگونه كمبودهاي ساختاري درفضاي شهري كه چاره جوئي براي از ميان برداشتن ان در محدوده وظايف برنامه ريزي شهري است؛ چه در بعد فيزيكي وچه درا بعاد ديگر اقتصادي، اجتماعي و سياسي در شهرتهران بسيار وسيع بوده . شاخص هاي مربوط به حقوق اجتماعي وكيفيت زندگي شهري همواره در نازل ترين سطح خود قرار داشته اند . بنا براين روشن استكه از همان سالهائي كه گسترش شهر تهران شتاب ميگرفت شكل گيري ساختارهاي فيزيكي شهري بهمان ميزان دچار توسعه نيافتگي بود كه فرضا” ، وضع اشتغال وازميا ن رفتن فوق ذخيره وتداوم وجود مازاد نيروي كار ، در ابعاد اقتصادي اجتماعي . روند كلان شهر شدن تهران در چنين شرايطي و با كمبود وسيع امكانات شتاب گرفت ؛ مشكل در همه ي ابعاد مطرح بود . حال چرا، در ان زمان ، مشاورين ومسئولين علت چنين وضعيتي را نبود اين ويا ان طرح ، ميدانستند ؛ انهم طرحي كه شكل و محتوايش از قبل با تقليد از كشورهاي غزبي معلوم ومشخص شده بود ؛ مسئله ديگري است . يعني مسئله ايست كه درشرايط ساطه وتوسعه نيافتگي نميتوانست غير از ان باشد . 

 اكنون اگربخواهيم وضعيت سالهاي مياني دهه چهل خورشيدي شهر تهران را مورد توجه قرار داده ويژگي هاي ساختاري عمده اش را دربعد فيزيكي برجسته كنيم ؛ ميتوان برخي از انها را كه درگسترش و همچنين خصوصيت دادن به تداوم روند كلان شهر شدن تهران ، مهم تر بوده اند ؛ بصورت زير مطرح نمود : 

 ـــ ناموزوني كيفي وكمي اجزاي تشكيل دهنده ساختارفيزيكي شهر . 

 روند كلان شهرشدن شهر تهران در شرايطي در جريان بود كه در عمل ويا عمدتا” چگونگي نياز ( انهم بميزان حداقل) به دسترسيها وساير تجهيزات شهري را فعاليت هاي ساختماني ويا بازار مسكني كه در شهر رونق داشت ، تعيين مينمود . يعني بخشها ديگر اقتصادي ، نظير زير ساختهاي مربوط به استقرار صنعتي ونيازهاي معمول درون و بين بخشي ان، در روند ايجاد ساختارها وزير ساختهاي فيزيكي تاثير تعيين كننده اي ، نداشتند. بنا براين روند كلان شهر شدن در حالي ادامه داشت كه اجزاي ساختار فيزيكي شهر هم توسعه شان بسيا ر نا موزون بود وهم از نظر كميتي تناسبي با نيازهاي جاري نداشتند . در همه زمينه هاي مربوط به ساختار فيزيكي شهر كاستي وكمبود شديد مشاهده ميشد. ازانجمله كمبود سطح معابر ، فضاهاي عمومي ، تجهيزات وتاسيساتي كه ميبايست، روابط درون كلان شهري وبين شهري ويا شبكه شهرهاي كشور را در زمينه هاي مختلف، تقويت نمايند . و بلاخره بسياري از كاستي هاي نظير ان . لذا بعلت وجو د وتداوم كمبود هاي مذكور ، ميتوان گفت : روند كلان شهر شد ن تهران همواره د چار « فوق كاربرد ساختارها» بوده ، ساختارها تا حد اشباح وفلج شدن كارائي شان بكار گرفته ميشدند . فوق كاربرد ساختارها در بسياري ازسيستم هاي شهري كه ساختارهاي مربوطه را بكار ميگيرند قابل مشاهده است؛ فرضا” ، سيستم حمل ونقل (ترافيك) شهري وساختارهاي فيزكي اي كه بكار ميگيرد ؛ سطح شبكه رفت وامد داخل شهروميزان ارتباطات ان باشبكه شهرها، ترمينالها حمل ونقل ، باراندازها وغيره كه همگي هم دچار ناهنجاري وهم فوق كاربردهستند .

 ـــ ويژگي ديگر روند كلان شهرشدن تهران ضعف وكندي شديد توسعه روابط درون حوزه كلان شهري ( ويا انتگراسيون استقرارهاي حول شهراصلي با يكد يگر )، در ابعاد مختلف اقتصادي ، اجتماعي ، سياسي ـ نهادي وبلاخره فيزيكي ـ فضائي با شهر اصلي است . لذا كندي توسعه مذكور ، هم نتيجه شرايطي است كه به حاشيه نشيني بخش مهمي از جمعيت تهران انجاميده ؛ وهم بنوبه خود باعث تشديد ان است . 

 ــــ ضعيف بودن درجه انتگراسيون استقرار هاي شهري در محدوده نفوذ كلان شهر تهران ( البته با توجه بوضع موجود محدوده نفوذ كلان شهر تهران را اگر منطقه كلان شهري تهران در نظر بگيريم بيشتر با واقعيت مطابقت خواهد داشت) بصورت مزيد برعلتي است كه ، بصورت زمينه ساز وتشد يد كننده « تاثير منفي ي» كمبودهاي ساختاري موجود، عمل نموده وموجب ظهور عوارض منفي جديد ونا خواسته ديگري ، گشته است . يعني گذ شته از اينكه ضعف مذكور فرضا” بصورت مانعي در راه توسعه عمل كرده ويااينكه حاشيه نشيني رادر همه ابعاد تشديد مينموده ؛ باعث ظهورويا تشديد عوارضي همچون : « قطبي شدن»  ، « افتراق» ، « جدانشيني » طبقات اجتماعي جامعه كلان شهر نيزگشته است . 

 بدين ترتيب ، در سالهاي اوليه ده چهل خورشيدي ، شهر تهران ، در حالي كه باتشد يد كاستي هاي فوق روبروبود؛ روند كلان شهري اش ادامه داشته ، روز به روز، هم به جمعيتش افزوده ميشد وهم كاستيها وناهنجاريهايش فزوني ميافت . همانطور كه قبلا مطرح گرديد از همان سالها، به صحنه امدن مهند سين مشاور وتشديد در ماندگي نهاد هاي اجرائي دست به دست هم داده و در واقع ايده « جلوگيري» را رواج دادند . در عوض اينكه در پي چاره وجوئي و هدايت اگاهانه وتوام با واقع بيني روند هاي در جريان باشند ؛ جلوگيري ، محدوديت، ممنوعيت وكنترل را عملي تر پنداشتند . در واقع درچنين فضائي بود كه ، طرح جامع شكل گرفت . براي شهر سقف جمعيتي تعيين گرديد ؛ و بلاخره بسياري از محدوديت وجلوگيري هاي ديگر اعمال شدند . از ان ببعد ومتاسفانه تاكنون، علاوه بر مشكلات رو به افزايش شهر كه علل اقتصادي ، اجتماعي وسياسي داشتند ؛ ‌ مسئله ي « تقابل » طرح جامع شهرهم بصورت مزيد بر علت عمد ه اي بر ساير مشكلات چنان افزود ، كه گاه مشكلات مهم ديگر را تحت الشعاع ، قرار ميداد!!

 بدين ترتيب شهر تهران در روند بسط وگسترش نقش كلان شهري اش پس از سالهاي مياني ده چهل خورشيدي يعني در اين چهل سال گذشته ، كاستي هاي ساختاري اش به همان شدت وصورت سابق نه تنها ادامه داشته بلكه در اكثر موارد تشديد هم شده است در مقابل چنين وضعتي سياست هاي مربوط به توسعه شهر بهمان روال سابق ادامه يافته ، متاسفانه از نسيم دگر گون كننده انقلاب هم تا كنون بي بهره مانده ، هنوز هم اسير همان برداشتهاي كليشه اي وارداتي است . 

 عواقب تداوم وضع موجود :

 مسئله مهمي كه ميبايد از همه جهات مورد توجه قرار گيرد اين استكه : امروزه كلان شهرهاي كشور وهمچنين كليه استقرارهاي مربوط به فعاليت هاي اقتصادي، اجتماعي وجمعيتي با گرايش به تمركزدر كلان شهرها ها بويژه در كلان شهر تهران مواجه اند ؛ يعني چون توسعه بميزان كافي تحقق نيافته درواقع ، پديده هائي نظير تمركز استقرارها در قطبهاي اصلي ، حاشيه نشيني ، قطبي شدن ، افتراق و جدانشيني جامعه شهري بصورت « ذاتي» اين مرحله از توسعه در امده است . باتوجه به اين واقعيات ، ديديم كه سياست گذاري ، برنامه ريزي وطرحهائي كه در اين زمينه ها تهيه ميشوند ، غالبا” با واقعيات ويا با روندهاي در جريان در تعا رض اند ، وبهمين سبب اغلب در عوض كمك به از ميان بردن ويا تعديل مشكل ، مزيد برعلت ، ميشوند.

 درمورد عواقب اين وضعيت براي اينده كلان شهرها انچه به ادله بيشتري نياز ندارد اين استكه : درشرايط كنوني هدف جابجائي جمعيت وفعاليت ها بطور عمده كلان شهر تهران است فرضا” در دهه اماري 1365 تا1375 جمع كل مهاجريني كه در مقصد نهائي ماندگار شده اند ، يعني تفاضل مثبت مهاجران وارد شده از مهاجران خارج شده در كل كشور 1948602 بوده است . از اين تعداد 1429896 ويابيش از 80% در منطقه كلان شهري تهران ساكن شده اند!! ( مهاجران وارد شده وخارج شده از هر استان : 1365 ـ1375 مركز امار ايران ) 

 البته به احتمال زياد اين درصدها در دهه اماري 1375 تا 1375 ميتواند بنفع ساير شهرهاي بزرگ كشور تغيير كرده باشد؛ يعني فرضا” منطقه كلان شهري تهران در صد كمتري ازكل مهاجران رانسبت به دهه قبلي جذب كند ؛ اما با تداوم وضع موجود ، اين تغيير را نميتوان با دوام دانسته وانرا بمثابه نوعي توزيع مهاجرت به ساير قطب هاي اصلي ، تلقي نمود . براي اثبات اين برداشت ميتوان ادله متنوعي را مطرح نمود : 

 ــــ از انجا كه « فعلا” » يعني در شرايط حاضر افزايش جمعيت شهرها نتيجه تحرك جمعيتي ، در قالب مهاجرت هاست ؛ مهاجرت هاي مذكور نيز تا كنون بخش عمده شان ، حاصل دفع جمعيت از بخش روستا ئي بوده است ؛ حال چه اين دفع ناشي از ركود ويا بعكس در مواردي بعلت برخي تغيير وتحولات ساختاري دربخش روستا ئي باشد ؛ بهر حال با اطمينان ميتوان گفت : هنوزتاثيرات درون وميا ن بخشي اقتصاد بر تحرك جمعيتي و يادر اين مورد در ارايش استقرارها كاملا عمده نشده ، و يا اينكه عمده شدن اش در راه است!! ميتوان چنين نتيجه گرفت ،كه در اينده گرايش به استقرار متمركز فعاليت هاي اقتصادي شدت بيشتري خواهد يافت ، هر چند كه در شرايط حاضر نيز شاهد اين گرايش هستيم . ( مثلا” ، ميتوان امتناع واحد هاي توليدي بسياري‌را جهت خروج از محدوده 120 كيلومتري تهران رآ بعنوان تائيد اين ادعا مطرح نمود. )

 ــــ عامل ديگري كه تاثير گذاري اش بر تمركز بيشتر استقرار ها ، با توجه به شرايط موجود در راه است ؛ اين واقعيت مهم استكه هم اكنون اكثريت واحدهاي توليدي اولا” دولتي هستند ، يعني نحوه استقرارشان علي الاصول مانند بخش خصوصي تابع بهره وري حداكثر از صرفه هاي ناشي از تمركز نبوده ومعمولا ملاحظات ديگري را براي انتخاب محل استقرارشان در نظر ميگيرند ؛ اما هنگاميكه روند خصوصي سازي ي در راه جزا” ويا كلا” عملي گردد، نتيجه اش در مراحل اوليه بهر حال تشديد تمركزهم خواهد بود .

 ـــ بنابراين ، هنگاميكه در اينده نزديك تاثيرات روابط ميان ودرون بخشي اقتصاد از يكطرف وهمين گونه تاثيرات متقابل ابعاد اقتصا دي ، اجتماعي ، سياسي و فيزيكي بر يكديگر در نحوه ومكان استقرها بصورت عوامل كاملا” غالب در ايند ، با توجه ودر نظر داشتن همه ويژگيهاي ساختاري ، نظير كارگاهي بود ن قريب به 80در صد واحدهاي توليدي ، وجود مازاد عظيم نيروي كار و...غيرو بايد گفت همه اين عوامل ( همانطور كه در بحث مربوط به تمكركز وراهكارهاي مقابله با ان مطرح شد ) تشديد كننده تمركز خواهند بود

 ــــ بنا بر اين در يك جمعبند ي كلي در مورد اينده كلان شهر تهران بايد گفت : با توجه به روند در جريان وهم چنين تقابل برنامه ريزهاي مربوط به هدايت توسعه شهري با اين روندها و ساير عواملي كه عمده شدن تاثير گذاريشان درراه است ، اگر دگرگوني هاي عمده اي در سياست گذاريها انجام نشوند ؛ بزودي باشكل جديدي از جابجائي ها در قالب مهاجرت وجا بجائي هاي ، نخست بين استاني و سپس بين قطبهاي اصلي انهم به نفع قطب مهم تر ( منطقه كلان شهري تهران ) مواجه خواهيم شد .

 در واقع ، ميبايد گفت تاكنون عوامل غالب وتعيين كنند عمدتا” ناشي از ركود بودند ،اما از اين به بعد عواملي كه ميتوان انها را عوامل « توسعه » ناميد عمده جواهند شد ، منتها توسعه اي كه ، با وجودويژگيهاي ساختاري تاريخي ناشي از توسعه نيافتگي ، يعني همراه با تداوم حداقل سلطه اقتصادي( با فرض اينكه سلطه سياسي ازميان برداشته شده) درحال تحقق است . بلاخره ويژگيهائي كه توسعه در كشور مارا مشروط نموده وبه تحقق ان حالتي «خاص» ميدهد .

 در مور د پديده تمركز ميبايد اين نكته بسيار مهم را ياداور نمود ، كه غرض از طرح مسئله بدين صورت در واقع در وهله اول جستجو وشناسائي يك يك ويژگيهائي است كه غالبا” ساختاري تاريخي اند ، يعني تحت شرايط خاص وبمرور زمان شكل گرفته اند ؛ بقسمي كه تاتيرمشخص انها در روند اينده كلان شهر تهران بسيارتعيين كننده است . اكنون باتوجه به انچه در رابطه با عوامل مشروط كننده وبلاخره وضعيت كيفي وكمي روند كلان شهر شدن تهران در اين چند دهه گذشته به اختصار مطرح گرديد؛ ميبينيم ، فرضا” راهكاري كه مشكن مسكن را تعديل كند، باعث كارامد تر شدن روند گشترش كلان شهري شده ومشكل تمر كز را نيز تعديل خواهد نمود ؛ وحتي براي معضل ترافيك ( كه ظاهري فني ـ مهندسي دارد ) نيز بصورت اقدامي تعديل كننده عمل خواهد نمود . چون عامل ويا عوامل بوجود اوردن اين مشكلات ، تداوم وتشديد انها ، يكي است . توسعه نيافتگي ، بقاي شرايط ناشي از سلطه اقتصادي سياسي ، وبلاخره سياست گذاري وبرنامه ريزي هاي تقليدي وارداتي مربوط توسعه شهري است . 

 راه كار ويا مشي عمومي سياست گذاريها:

 بدين ترتيب همانند راه كار تعديل تمركز ، وهمچنين تعديل بحران مسكن ، كه در بخشهاي قبلي در اين سايت مطرح شدند، ان بخش از راه كار كه بصورت وظيفه ومحدوده عمل برنامه ريزي فضائي ـ فيزيكي در نظر است ؛ يعني هدايت نحوه سازمان يابي فضا، گسترش شهرها و ساختار وهيئت گيري استقرارها ، در شرايط كنوني ميبايد اهداف اصلي واولويت ها طوري تعيين گردند كه ، فضا و ساختارهاي فيزيكي ، تا حد ممكن در خدمت نيازهاي « توسعه» قرار گيرند . با توجه به چنين هدف مشخص وروشني ، اولويت اول د رشرايط كنوني؛ ايجاد تسهيلات جهت تسريع همه جانبه يگانگي ( انتگراسيون) افتصادي ، سياسي و فيزيكي- ارتباطاتي « درون كلان شهري » از يكطرف ودر اولويت قرار دادن همين ايجاد تسهيلات در روابط ميان كلان شهرها ويا به عبارت ديگر الويت به توسعه ساختاري شبكه كلان شهرهاي كشور ، از طرف ديگر است . .يعني در عوض اينكه توجه را چنان كه بر داشت هاي معمول دربرنامه ريزي هاي متعارف امايش سرزمين تجويز مينمايند متوجه كل كشور نمائيم ؛ تا حدودي باگرايشهاي تمركز دهنده « حتي» همراه شده ، اولويت نخست را به تجهيز ، روابط درون كلان شهرهاي اصلي و ميان انها ، بدهيم . با اين هدف كه تقويت يگانگي درون كلان شهري ويا انتگره شدن استقرارهاي داخل قلمروكلان شهر ( در مورد تهران فرضا” منطقه كلان شهري ان) نهايتا” علاوه بر افزايش كارائي ان، تثبيت اكولوژي كار ووتعديل مسائلي چون : حاشيه نشيني ، قطبي شدن ، افتراق وجدا نشيني جامعه كلان شهر را نيز بهمراه خواهد داشت . بادر اولويت قرار دادن تقوييت شبكه ايكه چند كلان شهر اصلي تشكيل ميدهند در عوض تمركز روي كل شبكه شهري كشور ، به تدريج اين امكان فراهم خواهد شد كه اين كلان شهرها بميزان زيادي بسمت مكمل يكديگر شدن سوق داده شوند . تنها مفر ويا امكاني كه ميتواند حداقل توانائي لازم براي تثبيت جمعيت وامكانات در قلمرو ، هم اكنون بسيار ضعيف وناپايدار انها را فراهم اورد . . با توجه به اينكه ، در شرايط كنوني چنين اقدامي، در قلمرو ويا شبكه ايكه مشمول اولويت خواهند شد ، اولا“ باروند هاي در جريان كمتر در ثقابل هستند ووثانيا“ بعلت محدوديت ان امكان موفقيت اقدامات مربوطه بيشتر خواهد بود .

 روند شهر نشيني در جهان :

 « در سال 2000 جمعيت شهري در جهان حدود سه ميليارد ويا قريب به 48 در صد كل جمعيت جهان براورد ميشد . پيش بيني ميشود اين تعداد در سال 2030 به پنج ميليارد ويا حدود 61 درصد جمعيت ان زمان جهان برسد . بنا بر اين بين سالهاي 2000 تا 2030 جمعيت شهر نشين جهان رشد ساليانه اي با ميانگين ساليانه 8 .1 درصد خواهد داشت . در همين دوره متوسط رشد جمعيت شهري كشورها ي صنعتي پيش رفته بسيار كمتر از ميانگين جهاني، و ياحدود 5 .0 درصد در سال، براورد ميشود . در حالي كه ميانگين رشد جمعيت شهري اين كشور ها در نيمه دوم سده گذشته 5 .1 در صد بوده . جمعيت شهري كشور هاي توسعه يافته امروزي كه در سال 2003 قريب 9 .0 ميليارد بود ، درسال 2030 حداكثر به يك ميليارد خواهد رسيد . در مقابل درصد رشد جمعيت شهري در كشورهاي توسعه نيافته كه در نيمه دوم سده گذشته بيش از در صد رشد جمعيت شهري جوامع توسعه يافته بود، درسه ده اينده نيز با شد تي چند برابر ازدرصد رشد جمعيت شهري جوامع توسعه يافته ادامه خواهد يافت . تفاوت رشد بسيا رزياد بوده ، يعني تا سال2030 حدود 95 در صد شهرنشينان اينده جهان جذب شهرهاي كشورهاي كه امروزه توسعه نيافته اند ، خواهند شد !؟

Ø  هم اكنون 74در صد جمعيت كشور هاي توسعه يافته شهر نشين هستند واين درصد در سال 2030 به 82 در صد خواهد رسيد . اين در حالي استكه در جوامع در حال توسعه كه هم اكنون جمعيت شهري شان 42 در صد كل جمعيت اين جوامع است ؛ در سال 2030 حد اكثر به 57 در صد كل جمعيت اين جوامع خواهد رسيد. 

 در صد جمعيتي كه در ابر (مگا) شهرها ( مجتمع شهري بيش از 10 ميليون نفر ) زندگي ميكنند حدود 4 در صد كل جمعيت جهان است كه چندان زياد نيست . در حاليكه امروزه بيش از 25 در صد كل جمعيت جهان در شهرهاي بيش از 500 هزار نفر زندگي ميكنند .

 مجتمع شهري توكيو با 35 مليون سكنه پرجمعيت ترين مجتمع شهري جهان بوده وپس از ان بترتيب ، شهر مكزيكو با7. 18 ، نيويورك با 3 .18 ، سائو پائولو با 9. 17 ، بمبئي با 4 . 17 مليون جمعيت، قرار دارند. » ـ گزارش سازمان ملل نيويورك 24 مارس 2004 د پارتمان توسعه اقتصادي وامور اجتماعي ـ

 هرچند در صد رشد جمعيت شهري توسعه يافته ها در كل فعلا” بيش از در صد جمعيت شهري در جوامع در حال توسعه است وتا سال 2030 نيز بيشتر خواهد بود. ولي رشد وحجم زيا د شهرنشيني در جوامع در حال توسعه كه عمدتا” حاصل عدم تناسب ميان توسعه واقعي وحجم شهر نشيني در اين جوامع است، گاه با وضعيت ها ئي مواجه ميشوم ، كه عليرقم عقب ماندگي جامعه‌ ، در صد جمعيت شهري نسبت به كل جمعيت ازتوسعه يافته ها نيز بيشتر ميباشد ! ... در سال 2000 بعنوان مثال ، درصد جمعيت شهري نسبت به كل جمعيت در فرانسه 76% ايتاليا 67% ايالات متحده 77% بوده است در همين سال امار كشور برزيل در صد جمعيت شهري انرا 23 .81% كل جمعيت اين كشور نشان ميدهد؟!!

 با توجه به شرايط حاكم بر روند شهر نشيني در جهان وتفاوت هاي ساختاري عمده ميان روند شهرنشيني جوامع توسعه يافته با در حال توسعه ها ؛ شهر نشيني در ايران نيز عمدتا” د چارهمان عدم تعادل ويژه توسعه نيافته ها ، يعني هماهنگ نبودن ميزان توسعه وحجم شهرنشيني است .

 با توجه به ويژگيهاي ساختاري روند شهر نشيني ودر نتيجه نحوه شكل گيري وگسترش كلان شهري همچون تهران؛ ديديم شهر تهرا ن در دودهه پس از جنگ دوم ، تحت چه شرايط كمي وكيفي اي گسترش يافت . در واقع در شرايطي كه عقب مانگي در همه زمينه هاي اقتصادي ، اجتماعي وسياسي ادامه داشت ؛ شرايطي كه دسترسي به امكانات شهري براي اكثر شهروندان تهران ، وضعيتي سراب گونه داشت. زميني تفكيك ميشد متقاضيان اكثرا” دست تنگ ونياز مند با مشقت بسيار انر ا تملك مينمودند ، سالها بدون بهره مندي از كمترين امكانت شهري ، بدون اب لوله كشي ، برق رساني ، معابراسفالت شده وبلاخره ساير امكانات ودسترسي هاي شهري ، به انتظار ميماندند . 

 روند شهر نشيني در جهان :

 « در سال 2000 جمعيت شهري در جهان حدود سه ميليارد ويا قريب به 48 در صد كل جمعيت جهان براورد ميشد . پيش بيني ميشود اين تعداد در سال 2030 به پنج ميليارد ويا حدود 61 درصد جمعيت ان زمان جهان برسد . بنا بر اين بين سالهاي 2000 تا 2030 جمعيت شهر نشين جهان رشد ساليانه اي با ميانگين ساليانه 8 .1 درصد خواهد داشت . در همين دوره متوسط رشد جمعيت شهري كشورها ي صنعتي پيش رفته بسيار كمتر از ميانگين جهاني، و ياحدود 5 .0 درصد در سال، براورد ميشود . در حالي كه ميانگين رشد جمعيت شهري اين كشور ها در نيمه دوم سده گذشته 5 .1 در صد بوده . جمعيت شهري كشور هاي توسعه يافته امروزي كه در سال 2003 قريب 9 .0 ميليارد بود ، درسال 2030 حداكثر به يك ميليارد خواهد رسيد . در مقابل درصد رشد جمعيت شهري در كشورهاي توسعه نيافته كه در نيمه دوم سده گذشته بيش از در صد رشد جمعيت شهري جوامع توسعه يافته بود، درسه ده اينده نيز با شد تي چند برابر ازدرصد رشد جمعيت شهري جوامع توسعه يافته ادامه خواهد يافت . تفاوت رشد بسيا رزياد بوده ، يعني تا سال2030 حدود 95 در صد شهرنشينان اينده جهان جذب شهرهاي كشورهاي كه امروزه توسعه نيافته اند ، خواهند شد !؟

Ø  هم اكنون 74در صد جمعيت كشور هاي توسعه يافته شهر نشين هستند واين درصد در سال 2030 به 82 در صد خواهد رسيد . اين در حالي استكه در جوامع در حال توسعه كه هم اكنون جمعيت شهري شان 42 در صد كل جمعيت اين جوامع است ؛ در سال 2030 حد اكثر به 57 در صد كل جمعيت اين جوامع خواهد رسيد. 

 در صد جمعيتي كه در ابر (مگا) شهرها ( مجتمع شهري بيش از 10 ميليون نفر ) زندگي ميكنند حدود 4 در صد كل جمعيت جهان است كه چندان زياد نيست . در حاليكه امروزه بيش از 25 در صد كل جمعيت جهان در شهرهاي بيش از 500 هزار نفر زندگي ميكنند .

 مجتمع شهري توكيو با 35 مليون سكنه پرجمعيت ترين مجتمع شهري جهان بوده وپس از ان بترتيب ، شهر مكزيكو با7. 18 ، نيويورك با 3 .18 ، سائو پائولو با 9. 17 ، بمبئي با 4 . 17 مليون جمعيت، قرار دارند. » ـ گزارش سازمان ملل نيويورك 24 مارس 2004 د پارتمان توسعه اقتصادي وامور اجتماعي ـ

 هرچند در صد رشد جمعيت شهري توسعه يافته ها در كل فعلا” بيش از در صد جمعيت شهري در جوامع در حال توسعه است وتا سال 2030 نيز بيشتر خواهد بود. ولي رشد وحجم زيا د شهرنشيني در جوامع در حال توسعه كه عمدتا” حاصل عدم تناسب ميان توسعه واقعي وحجم شهر نشيني در اين جوامع است، گاه با وضعيت ها ئي مواجه ميشوم ، كه عليرقم عقب ماندگي جامعه‌ ، در صد جمعيت شهري نسبت به كل جمعيت ازتوسعه يافته ها نيز بيشتر ميباشد ! ... در سال 2000 بعنوان مثال ، درصد جمعيت شهري نسبت به كل جمعيت در فرانسه 76% ايتاليا 67% ايالات متحده 77% بوده است در همين سال امار كشور برزيل در صد جمعيت شهري انرا 23 .81% كل جمعيت اين كشور نشان ميدهد؟!!

 با توجه به شرايط حاكم بر روند شهر نشيني در جهان وتفاوت هاي ساختاري عمده ميان روند شهرنشيني جوامع توسعه يافته با در حال توسعه ها ؛ شهر نشيني در ايران نيز عمدتا” د چارهمان عدم تعادل ويژه توسعه نيافته ها ، يعني هماهنگ نبودن ميزان توسعه وحجم شهرنشيني است .

 با توجه به ويژگيهاي ساختاري روند شهر نشيني ودر نتيجه نحوه شكل گيري وگسترش كلان شهري همچون تهران؛ ديديم شهر تهرا ن در دودهه پس از جنگ دوم ، تحت چه شرايط كمي وكيفي اي گسترش يافت . در واقع در شرايطي كه عقب مانگي در همه زمينه هاي اقتصادي ، اجتماعي وسياسي ادامه داشت ؛ شرايطي كه دسترسي به امكانات شهري براي اكثر شهروندان تهران ، وضعيتي سراب گونه داشت. زميني تفكيك ميشد متقاضيان اكثرا” دست تنگ ونياز مند با مشقت بسيار انر ا تملك مينمودند ، سالها بدون بهره مندي از كمترين امكانت شهري ، بدون اب لوله كشي ، برق رساني ، معابراسفالت شده وبلاخره ساير امكانات ودسترسي هاي شهري ، به انتظار ميماندند . 

 كلان شهر تهران:

هنگامي كه مسائل ، مشكلات و نابساماني هاي شهر هاي بزرگمان ، بويژه تهران، را مورد توجه قرار ميدهيم ؛ حال چه اين رويكرد جهت يافتن راهكارهائي براي مقابله ويا تعد يل مشكلات انها وچه هدف دستيابي به چهارچوب سنجشي اي براي ازمون فرضيات وبرداشت هايمان از وضع موجود باشد ؛ ضروري است قبل از هر چيز روند معاصر كلان شهر شدن شهر هاي بزرگ كشور را مورد ارزيابي ومطالعه همه جانبه قرار دهيم . بررسي مورد بحث در واقع ميبايد مشخصا” در پي يافتن پاسخ به پرسشها ي متنوعي ، كه هم در رابطه با ريشه يابي و تبيين روند مذكور وهم راهنماي اقدامات وسياست گذاري هاي بعدي است ، با شد . پرشسهائي نظير اينكه : تحت چه شرايطي تهران كلان شهرشد ؟ روند كلان شهر شدن ( متروپليزا سيون) شهرهاي بزرگ در دوران معاصر جامعه ما نتيجه كدام عوامل ونيروي محركه اقتصادي ، اجتماعي ، سياسي بوده است ؟ ويا اينكه درشرايط كنوني ، چه هدايت وسياستي را جهت توسعه شبكه شهرهاي كشور وبه تبع ان توسعه كلان شهرها ميتوان مطرح نمود كه ، با توجه به شرايط ساختاري موجود بتواند بصورت مطمئن و كار ساز ، حداقل موجب تعد يل مشكلات موجود گردد ؟ ايا چنين هدايتي در شرايط حاضر، ازنظر تعيين هدف ، ميبايد در مرتبه هاي مختلف شهري متفاوت باشد ؟ و بسياري از پرسش هاي ديگر ي كه در اين زمينه قابل طرح اند . 

 غرض از دامن زدن باين بحث ، بدين صورت ، علاوه بر اينكه كوششي است در جهت نيل به چهار چوب سنجشي اي براي ازمون مداوم نحوه تبيين كيفيت وكمييت پويائي وتغيرات روند مذكور ، دوري جستن از برداشت هاي تقليدي وكليشه اي غربي ( كه امروزه متاسفانه ميان كارشناسان ومسئولين اجرائي ما رواج فراوان دارد) را نيز، در نظردارد . 

 دربحث حاضر پيشاپيش ميتوان ، برجسته شدن نكته مهمي را ، اننتظار داشت . اينكه با چنين رويكردي به روند در جريان ، پرسشها وناشناخته هاي مختلفي مطرح خواهند شد . پرسشهائي كه براي تبيين مشخص انها يقينا” مطالعات وسيعي ضروري است ! در اين زمينه نيت اين استكه ، درحد توان وبضاعت نظري ، اين ابهامات وپرسشها برجسته و ضرورت انجام چنين مطالعاتي مطرح شوند . 

 ابعاد اقتصادي ، اجتماعي ـ جمعيتي و سياسي ـ نهادي روند متروپليزا سيون درايران .

 كلان شهر شدن در واقع نقش مضاعفي استكه شهر، همراه با گسترش و «يگانه» كردن( انتگراسيون) استقرار هاي شهري حول ويا محدوده نفوذ خود ، بدست مياورد . بنا بر اين اهميت ويا ميزان تحقق نقش فوق ، يعني « كلان شهر » ،« مادر شهر» ويا« متروپل» بودن يك شهر با درجه ي « يگانگي» پيش گفته ، اندازه كمي وكيفي روابط وپيوندهاي متقابل ميان اجزاي ان، ارتباط داشته و قابل سنجش وارز يابي است ؛ ونه چنانكه معمول شده منحصرا” تعداد جمعيت شهريكه ، انرا كلان شهر ميدانيم . البته اين بدان معني نيست كه اهميت تاثير ميزان جمعيت شهررا دركلان شهرشدن ان د ست كم بگيريم . ولي هنگاميكه جمعيت شهر افزايش مي يابد و درمقابل يگانگي وتوسعه روابط متقابل ميان شهر مورد بحث واستقرارهاي شهري واقع در قلمرو كلان شهري ان ناچيز وعقب مانده باقي ميماند ؛ در اين صورت عملكرد كلان شهري ان نيز « جزئي» خواهد بود .

 برخلاف روند كلان شهر شدن درجوامع توسعه يافته ، كه با انقلاب صنعتي ودر نتيجه گسترش روابط شهر وروستا وبلاخره قوام وتوسعه شبكه شهرها در همه ابعاد اقتصادي، اجتمائي ، سياسي ـ نهادي ، فيزيكي بوقوع پيوست . در كشورهاي در حال توسعه ، كه عمدتا” گذشته اي مستعمراتي داشته وتحت سلطه اقتصادي ، سياسي وفرهنگي غرب بوده واغلب هنوز هم هستند ! ميتوان گفت :  روند كلان شهر شدن در اغاز، درشرايط سلطه اقتصادي وسياسي ويا درعمل با غيبت نسبي وتاثير بسيار ناچيز توسعه صنعتي بوقوع پيوست . در اين كشورها ، در مراحل اغازين روند كلان شهرشدن ، قطب ويا قطبهاي اصلي اين جوامع ، افزايش جمعيت بخش شهري ، عامل اصلي گسترش شهري بود . در واقع نيروي محركه ايكه قطب هاي اصلي ( ودر عمل در اكثر اين جوامع « فقط» مركز اين كشور ها) را به كلان شهر شدن سوق داد ، عمدتا” افزايش گياهي واجتماعي جمعيت شهري بوده است . عدم تناسب ميان رشد جمعيت ويا افزايش جمعيت شهري وتوسعه صنعتي ، يكي از ويژگيهاي سا ختاري مهم توسعه نيافته هاست ! ويژگي ايكه در ادبيات توسعه نيافتگي سالهاي شصت و هفتاد ميلادي تحت عناويني همچون: شهر نشيني شتابان ، پيشي گرفتن شهر نشيني از توسعه صنعتي ، مكروسفالي اوربان ( مانوئل كاستل) وتعابير ديگري از اين قبيل مطرح شده اند . بنابراين توجه به رشد جمعيت، پويا ئي ، وسپس نحوه توزيع وباز توزيع مداوم ان د ر قالب جابجائي هاي جمعيتي در قلمرو ملي ، را ميبايد ازهمه ي جهات مورد بررسي قرار داد .

 مسئله پويائي وتحرك جمعيتي در بخشهاي قبلي در اين سايت قبلا” به اختصار مطرح شده اند؛ با اين همه ياد اوري چند نكته ضروري مينمايد . نخست اينكه : روند رشد گياهي جمعيت و سپس جابجائي ان در قلمرو ملي ، در قالب مهاجرت هاي عمد تا” از روستا به شهر، در ايران تا حد زيادي همانند پويائي ونحوه تحقق ان در جوامع توسعه نيافته است . ازان جمله كشورهاي خاور ميانه ، خاور دور ، شمال افريقا ، امريكاي مركزي وجنوبي ويا كليه كشورهائي كه در گذشته تحت سلطه استعمارگران قرار داشتند ويا اگر مستقيما” بطور كامل (مانندايران ) مستعمره نبودند ولي نهايتا”درتقسيم كار جهاني بعلل تاريخي تحت سلطه اقتصادي سياسي ي سرمايه داري غرب قرار گرفتند ، را ميتوان نام برد . درغالب اين كشورها وضع بصورتي استكه تا اوايل قرن گذ شته ، رشد جمعيت ناچيز وكمتر از يك در صد بوده است . فرضا” دران سالها رشد جمعيت در ايران حدود 6 .0 در صد و يا كشور برزيل در امريكاي جنوبي 7 .0 در صد براورد شده است . در اين سالها در اكثر جوامع پيش گفته در عين حال كه ميزان زاد ولد بالاست . ولي درمقابل مرگ ومير بخصوص اطفال ، به سبب فقدان حداقل امكانات بهداشتي وتندرستي نيز بسيار بالا بوده ؛ بهمين علت رشد جمعيت در صد بالائي نداشته است . پس از اين سالها ، يا سالهاي ده سي ميلادي به بعد با بهبود هر چند بسيار محدود شرايط يهداشتي وساير تغييرو تحولات مرگ ومير بتدريج كاهش يافت ولي زاد ولد ، كماكان بادر صد بالائي‌، ادامه داشت . .بدين ترتيب باكاهش تدريجي مرگ ومير ، شتاب رشد جمعيت ارام ارام فزوني يافت تا اينكه درسالهاي مياني دهه چهل ميلادي، درصد افزايش جمعيت در برخي از اين جوامع ، قريب به 2 درصد درسال بود. پس از سالهاي پايان جنگ دوم جهاني رشد جمعيت در اين كشورها باز هم افزايش يافت وبعضا” درسالهاي دهه پنجاه و شصت قرن بيستم از مرز 3 درصد هم گذشت . بموازات اين رشد جمعيت كه سا لهاي اوج ان دهه هاي شصت وهفتاد بود ؛ شهرنشيني در اين جوامع‌ ،‌‌ كه اغلب بيش از هشتاد در صد جمعيتشان قبل از ان روستا نشين بودند ، بادر صدي بيش از در صد رشد گياهي جمعيت ، در جريان بود .

 پس از سالهاي دهه هفتاد ميلادي در اكثر اين كشورها ، البته با چند سالي اختلاف بايكديگر، بسبب افزايش شهر نشيني ، ( انهم عليرقم بقاي كليه ويژه گيهاي ساختاري مربوط به عقب ماندگي ) و علاوه بران تاثير كم وبيش سياست هاي مربوط به كنترل وجلوگيري از افزايش جمعيت ، بتدريج شتاب رشد جمعيت منفي شد ؛ چنانكه در صد رشد جمعيت در غالب اين جوامع به كمتر از دودر صد درسال كاهش يافت . هم اكنون در صد رشد جمعيت، بعنوان مثال در برزيل 3/1درصد در ايران وتركيه بين 5 /1 تا 2 درصد ، ميباشد . درساير جوامع توسعه نيافته ، كه ازنظر ميزان توسعه با كشور ايران كم وبيش شبيه اند ، وضع به همين منوال است .

 بنا بر اين، ميتوان گفت : درمراحل اغازين شتابگيري گسترش تهران ويااز شهريور بيست تا اوايل سالهاي چهل خورشيدي نيروي محركه گسترش تهران بيشتر ويا عمدتا” حاصل رشد جمعيت و در نتيجه جابجائي جمعيت از روستا به شهر است . جابجائي اي كه معمولا بعلت عدم توسعه و ركود همه جانبه بخش روستائي بوقوع پيوست . اما همانطور كه ميدانيم، اين جابجائي بيشتر بصورت دفع جمعيت از روستابوده . يا اينكه ، به بياني ديگر ، در ايران در جابجائي هاي فوق، امكانات ويا فرضا” مازاد بر انباشتي ، نظيربسط وتوسعه شهرنشيني در غرب ، از روستا به شهر ويا ازبخش كشاورزي به بخشهاي صنعت وخدمات ، انتقال نيافت . ويا حتي وضع مانند كشورهاي توسعه نيافته ايكه اقتصادي مبتني بر كشت صادراتي داشتند ، كه عوايد حاصله از كشت صادراتي توسط اربابان وصاحبان عوايد صادراتي(اليگارشي محلي) درشهرهاي بزرگ بكار گرفته شد ، هم نبود . اكنون با توجه به وضعيت اقتصادي ، اجتماعي وبويژه سياسي ايكه تحت چنين شرايطي بوجود ميايد ، ميبايد نحوه شكل گيري اجزاي ساختارهاي مختلف شهر را از نظر كمي وكيفي مورد ارزيابي قرار داد . يعني اگر از روستا امكانا ت چنداني به شهر انتقال نيافت ؛ طبيعي استكه ساختار هاي شهري ، بسيار محدود ي كه بوجود ميامدند ، ربط چنداني با تقويت يگانگي ( انتگراسيون ) شهرباشبكه فضائي استقرارهاي شهري و روستائي كشور، نداشته باشند! لذا در درون شهرهم روند مداوم ساختآرگيري ، دگرگوني ساختاري ، نه تنها پويائي لازمه را كسب نكرد ، بلكه بطور مداوم ساختارهاي شهري در همه زمينه ها دچار « فوق كاربرد» وياكاربرد درحد اشباع بوده اند . بد ين صورت ميتوان گفت : در ان سالها چگونگي گسترش شهرتابع منافع اقتصادي وسياسي اي بوده است ، كه قاعد تا” در چنين وضعيتي ميتوانست وجود داشته باشد! . يعني وضعيتي كه از يك طرف جمعيت شهر به علت مهاجرت به مركز افزايش مييافت واز طرف ديگر توسعه اي متناسب با نيازهاي اين جا بجائي ها، بعلت تداوم سلطه اقتصادي سياسي، بوقوع نمپيوست !! دران سالها عمده ترين فعاليتي كه، در امرنحوه شكل گيري گسترش شهر تهران تعيين كننده بود ؛ به فعاليت بنگاهاي معاملات املاك ، محدود ميشد. بنگاههائي كه ، بارونق دادن به بازار تفكيك !! درحال تقسيم زمينهاي باير وباغات شرق وغرب وشمال وجنوب تهران بودند. درواقع و در عمل گوئي شكل گيري و تعيين چگونگي گسترش شهر به انها سپرده شده بود . همراه با اين تغيير وتحولات بتدريج مشكل مسكن نيز ، با توجه به شرايط پيش گفته ، رونق وسيع خريد وفروش زمين، ( حتي گاه بدون د يد ن ملك مورد معامله ، زمينهاي معروف به « نديد») در حال شكل گيري بود . مسئولين امور مربوط به توسعه شهر وتامين مسكن وساير تسهيلات شهري ، بسيار ناتوان ، فاقد امكانات لازم بوده وبيشتربه رتق فتق امور اداري ي روزمره خود مشغول بود ند ، تا چاره اندشي اگاهانه جهت رفع ويا تعد يل مشكلاتي كه روز به روز فزوني ميافت . در اثر فشار هائي كد در بخش مسكن وجود داشت ، بخصوص مسكن كارمندان دولت ، گاه بگاه در سطحي محدود اقداماتي انجام ميگرفت ، از ان جمله احداث مجموعه هائي نظير واحد هاي مسكوني در محله چهارصد دستگاه در شرق تهران ويا بعدها باهمان نيت وطرز تفكر مجموعه هاي ديگري نظير كوي كن وبهجت اباد وبرخي مجموعه هاي مسكوني هاي ديگري كه درمناطق غربي وجنوبي تهران ايجاد شدند . درواقع با ادامه همين تفكر وسياست گذاري ها بود كه درسالهاي اخير شهرهاي جديد ساخته شدند ! در ان سالها علاوه بر احداث محله هاي مسكوني ، نظير چهارصد دستگاه ، چون احداث واحدهاي ساخته شده ، همانند احداث شهرهاي جديد در سالهاي اخير، همراه بامشكلات و بعضا” عدم استقبال بود ؛ دستگاه اجرائي ، بجاي ساخت واحد هاي مسكوني ، در مواردي مبادرت به تفكيك زمينهاي باير اطراف شهر نموده و انها را ، بابهاي نازلي به كارمندان برخي ادارات دولتي ، وا گذار نمود . ازان جمله زمينهاي يوسف اباد كه در ان زمان به قطعات 200 و400 متري تفكيك شده واز قرار متر مربعي 20 تا 40 ريال به كارمندان ادارات ، بويژه وزارت فرهنگ ان زمان ، واگذار شدند .

 وضعيت شهر تهران ونيروهاي دخيل درگسترش ان بصورتي بود كه به اختصار مطرح شد . از ان جمله نقش تفكيك كننده گان زمين در شكل گيري گسترش شهر ، بخش دولتي نا توان وبا توان اجرائي بسيار محدود وحداكثر در حد امكان احداث محله هائي نظير چهارصد دستگاه انهم طي چند ين سال متمادي وبلاخره ساير كمبودهاي ديگر . ناتواني وكمبود امكانات، جهت به اجرا در اوردن طرحهاي توسعه شهري ، بحدي بود كه بعنوان مثال دستگاه اجرائي ، براي احداث بزرگراه كنوني مدرس كه انزمان به جاده سوم معروف بود، سالهاي متمادي در حال تامين بودجه وتداركات لازمه بود. قانون احداث ان درسال 1334 بتصويب مجلس رسيد احداث ان تا هفده تا هجده سال بعد‌ طول كشيد!؟

 غرض برجسته نمودن و تاكيد بر وجود اين واقعيت مهم استكه : ملاحظه شود ، به مشكلات مربوطه ، از ان سالها تا كنون با چه سرعت وتداومي بدون وقفه افزوده شده است .  درمقا بل ، امكانات اجرائي و هدايت توسعه شهري ي ما تا چه حد درحال در جا زدن بوده ، انهم در شرايطي كه : با تداوم عقب ماندگي ،‌ نتيجه وكار ائي اقدامات محدودي كه با مشكلات بسيار انجام ميشدند ، پس از گذشت زمان كوتاهي كارائي خود را از دست ميداده است!

 تاسالهاي اوليه ده چهل وضع به همان روالي بود كه مختصرا” شرح داده شد . اوائل دهه چهل خورشيدي ويا كمي دقيقتر اواسط دهه سي ، بتدريج مهند سين مشاور هم وارد اين كارزار شدند . تااين زمان‌، در عمل‌ ، شكل و شمايل وچگونگي گسترش شهر را تفكيك چي ها تعيين ميكردند ؛ بد ويا خوب! عوامل تعيين كننده ، در تغيير وتحولات گسترش شهر با هم كنار امده ، همزيستي نموده ، درگير مشكلات پروانه ساختمان ، داخل وخارج محدوده ، تراكم فروشي! وامثال ان نبودند . هرچند امور بصورت بسيار ابتدائي و بدون طرح و برنامه انجام ميشد ؛ ولي مسائل برنامه ريزي هاي كليشه اي وتقليدي كه كلا” با روند در جريان در « تقابل» بودند راهم همراه نداشتند !! در ان سالها باورود تدريجي مهندسين مشاور به صحنه كه در اغازغالبا” مهندسين معمار وعمدتا” تحصيل كرده خارج بودند بتدريج ، مطرح شدن موضوعاتي همچون‌: ‹ بي قواره گي شهر ›، ‹گسترش بي رويه› ، و ‹ بي ضابطه بودن توسعه شهر› ، درحال رواج يافتن بود . خوب حال كه چنين است ، چه بايد كرد؟ ازانجا مسئله گسترش به اصطلاح ‹ بي رويه › توسط باصطلاح صاحب نظران، رواج يافته و كم وبيش، جا افتاده بود ؛ در واقع نه وقتي براي تامل وتعمق وعلت يابي با قي بود ونه اصولا” چنين بحثهائي طالب ويا خريداري داشت ! در چنين وضعيتي ، بعلت ناتواني درچاره جوئي و همچنين شرايط سياسي واجرائي ان زمان، در واقع اقدام به « جلوگيري» عمده شد . بايد روند در جريان را كنترل نموده وبراي ان حد وحدودي قايل شد ! چگونه ؟ وبا كدام امكانات اجرائي ؟ ومهمتر با چه عواقبي ؟ درواقع ، بدون پاسخ گوئي به پرسشهاي قابل طرح مذكور ، طرح جامع تهران، بعنوان وسيله كنترل واعمال محدويت هاي گسترش شهر ، به ميدان امد . بعد از ان، همانطوركه ميدانيم شهر داراي طرح جامع و ، بزعم بانيان اش ، داراي حساب وكتاب شد !!؟ حال پرسش مجد د اين استكه ايا در ان زمان يعني اوايل دهه چهل شمسي، قبل از اينكه بار ها دراين چهل سال گذشته ، بن بست، مشكل افريني ونا كارائي طرح هاي جامع كليشه اي را تجربه نموده وبا معضلات ناشي ازان درگير شده باشيم ، ميتوانستيم نسبت به كار ائي انها شك كنيم ؟ ! ويا فرضا” حتي چنين شكي را در ان زمان مطرح نمائيم ؟! مثلا در انزمان فرضا ميتوانستيم از مشاورين طرح جامع تهران بپرسيم . منظور از جامعيت طرح در شرايط موجود انزمان چيست ؟ ويا اينكه طرح جامع شهر مبتني بر كدام برداشت واقع گرائي از وضع موجود تهيه شده ؟! مسلما” خير ، جو موجود چه ازنظر سياسي ويا منافع حاكم وهمچنين برداشت هاي مشاورين و مسئولان اجرائي از « طرح » ويا « برنامه ريزي» شهري وسياست گذاري هاي مربوط به ان ، انچنان تحت تاثير برداشت هاي تقليدي ووارداتي بود ، كه فرصتي براي طرح چنين بحث هائي فراحم نميشد !

 همانطور كه مطرح گرديد از سالهاي بعد جنك دوم بر شتاب شهرنشيني‌، ودر نتيجه به افزايش جمعيت درشهرهاي بزرگ بويژه در تهران ( ويا در اوايل فقط به شهر تهران )، بطور مداوم افزوده ميشد . شهر نشيني در حال افزايش بود. اين افزايش در دهه ها ي بعدي حتي شتاب بيشتري يافت . البته رشد شهر نشيني مسئله اي نيست كه منحصر به جامعه ما باشد . ولي انچه به شهرنشيني در كشور ما ويا در غالب كشور هاي در حال توسعه ويژگي ميدهد؛  اختلاف ان با متوسط رشد شهرنشيني در جهان از يك سو وعدم تناسب ان با ميزان توسعه كشور ودرنتيجه گرايش به تمركز استقرارها درقلمرو ملي ازسوي ديگر است؛‌ .ويژگيهاي ساختاري اي كه تاثير بسيار تعيين كننده اي درنحوه تحقق روند كلانشهر شدن ( متروپليزاسيون) تهران ويا قطب هاي شهري ديگر ، داشته اند . 

طرح واحدهای خودیار نظریه کلرنس پری

بطورکلی دردوران پس ازانقلاب صنعتی وانباشته شدن شهرها ازجمعیت شاغل دربخش صنعتی وتوسعه ماشینیسم ، نقطه نظرهای متفاوتی دررابطه با توسعه شهرها وویژگیهای درونی آنها قوت گرفت. درمطالعه مقدماتی که درسال 1926 ودریک گزارش منتشر شده بوسیله کمیته طرح منطقه ای نیویورک ومحیطهای اطراف آن درسال 1929 انجام گرفت کلرنس پری تئوری واحد خودیار خودرا مطرح ساخت، که دارای شش ویژگی بشرح زیر بود:

شبکه های اصلی وشبکه راههای پررفت وآمد نبایستی ازمیان بافتهای مسکونی بگذرند. چنین خیابانهایی بهتر است برمحیط پیرامون واطراف واحدهای مسکونی بوجود آیند.

شبکه راههای داخلی بهتر است که بصورت کوچه های بن بست باوظایف سبکی که بطور عمومی آرامش محله را برهم نریزد طراحی وتحت ساختمان قرارگیرند . این چنین راههایی بایستی سلامتی، آرامش وحجم کم ترافیک را بطور متناسبی درداخل محله تامین سازند.

جمعیت محله های مسکونی بهتر است که برمبنای ضروریات ومحدوده عملکرد یک مدرسه ابتدایی شکل گیرند، جمعیت مبنای این تئوری درحدود 5000 نفراست( معمولاً اندازه یک محله برمبنای محدوده عملکرد یک مدرسه ابتدائی حدودی برابر3000 تا 4000 نفر می باشد ).

این واحد های خودیاربهتراست که به مرکزیت یک مدرسه ابتدایی که درمیان فضای سبز قرارگرفته وحدود خدمات آن را محدوده ومرزهای واحد خودیار تشکیل می دهد بوجود آید.

حدود اشغال فیزیکی یک واحد خودیار تقریباً 160 ایکر( هرایکر برابر4000 مترمربع) بوده وحد تراکم جمعیت نیز ده خانوار درهرایکر تعیین می شود. شکل واحد همسایگی بهتراست به نحوی باشد که یک کودک پیش ازیک دوم مایل فاصله ازواحد مسکونی خود تا مدرسه را بصورت پیاده نپیماید ( هرمایل برابر1609 متر)

این واحد بوسیله تاسیسات خرید ،مراکز مذهبی، یک کتابخانه ویک مرکز اجتماعی (محله ای) که بهتر است درنزدیک ترین فاصله به دبستان قرارگیرد ، سرویس دهی گردد.

خصیصه های طرح کلرنس پری به قرارزیراست :

دبستان: که بعنوان هسته اصلی است که درمرکزواحد خودیار قرار می گیرد وفاصله آن ازواحدهای وسکونی حداکثر 800 تا 1200 متراست . تامحصلین بتوانند براحتی وبصورت پیاده به دبستان بروند (درحقیقت این فاصله حدود واحد خودیار را مشخص می نماید)

پارکها : فضای سبزوزمینهای بازی 10% وسعت هروحد خودیار را می پوشانند . بخش اعظم این پارکها ،درمراکز حوزه ودرجوار دبستانها قرار می گیرد. دراین طرح،زمینهای بازی جهت استفاده بچه ها درطول واحد خودیارپراکنده می گردد وفاصله محیط آموزشی (یا محل سکونت بچه ها) تا زمینهای بازی، بیش از400 مترنیست.

مغازه های محلی: مغازه هادرگوشه های واحد خودیار تاسیس می شوند ؛ ودرحقیقت،درمکانی ایجاد می شوند که درتقاطع راهها بوده وبا مغازه های سایر واحدهای خودیار مجاور باشند. ایجاد مغازه هادرگوشه های واحد خودیار،بدان دلیل است که کلرنس پری معتقد است که وجود مغازه ها درمرکز جامعه خودیار،وسیله های نقلیه موتوری را به داخل جامعه می کشاند وسلامت بخش واحدهای مسکونی را درمعرض خطر قرار می دهد.

واحدهای مسکونی : منطقه واحدهای مسکونی جهت سکونت 1000 خانوار یا 5000 نفر، درنظرگرفته شده است.

خیابانها ومعابر عمومی: هرواحد خودیار به وسیله راههای اصلی احاطه می شود وهمه گونه آمادگی را برای پذیرش ترافیک ارائه میدهد. این خیابانها قادرند مرزهای مطمئنی برای واحدهای خودیار باشند .درطرح کلرنس پری،شناخت وتاکید برعوامل وسعت، مرزها، فضاهای باز، محل ساختمانهای عمومی، مغازه های محلی وراههای داخلی ، اساس کار به شمار می رود. ازنظرکلی، واحدهای خودیار ازنظراجتماعی وارزشهای فرهنگی ،قابل تأمل ومطالعه است. ازنظر جامعه شناسان درطرح واحدهای خودیار، مشکلات ناآشنایی وناشناسی مردمی که درواحد خودیار ساکنند، به حداقل می رسد؛ ومشکلاتی که درشهرهای امروزی ازنظر روابط همسایگی بین مردم شهرها وجود دارد،کاهش پیدا می کند.ازطرفی، امکان بهره گیری اززندگی روزانه به نحوی مطلوب وآسان، ازنظرارائه خدمات شهری وقسمتی ازوظایف روزانه مردم وتعیین محدوده فعالیتهای آنان، فراهم می گردد. همچنین، واحدهای مسکونی درواحدهای خودیار می توانند مرزهای مطمئنی ازنظر اجتماعی وفرهنگی باشند.با همه این امتیازات دربعضی موارد اجرای طرح واحد خودیار با مسائل ومشکلاتی همراه است واجرای این طرح تنها می تواند درشرایط ذیل موثر وعملی باشد:

زمینهای دور ازبخش مرکزی شهرها وزمینهای آزاد شهری

درشهرها وحومه های نوساز که هنوز دارای زمینهای خالی وبه اندازه می باشند.

دربخش های داخلی شهرها که طرحهای نوسازی به مقیاس وسیع تری انجام می گیرد.

   شهر صنعتی (( نظریه تونی گارنیه))_تحولات شهرسازی

تونی گارنیه فرانسوی ، درزمانی که هاوارد طرح باغ شهر خود را ترویج می کرد وفرانک لوید رایت، نخستین خانه های خود را دراطراف شیکاگو می ساخت ، به ابتکار شخصی خود طرح یک شهر کامل را برای سکونت 35000 نفر ارائه داد وآن را شهر صنعتی نامید .

دراین طرح،گارنیه نه تنها به ترسیم خیابانها وبناهای اصلی شهر پرداخت، بلکه به تفصیل تمام جزئیات آن وحتی نقشه بسیاری ازبناها را مشخص نمود. طرح گارنیه به سال 1901 ونقشه های مفصل آن به سال 1904 به معرض تماشا گذاشته شد ودرسال 1917 نظریات وی درمعدود جزوه هایی منتشر شد . گارنیه درطرح خود برای اجزاء شهر ، خانه ها، مدارس، ایستگاههای راه آهن ، بیمارستانها ونظایر آن ، نقشه هایی پیشنهاد نمود وتوجه به اجزاء شهر فکر وی را برخلاف بسیاری ازمعاصرانش ازنقشه کلی شهر منحرف نکرد وطرح کلی اوبرای تمامی شهر، قدمی بلند درپیشرفت شهرسازی بود.درکوی صنعتی پیشنهاد وی ،عوامل مختلط شهر، محل کار،محل سکونت، تفریحگاهها وغیره، کاملاً ازیکدیگر جدا هستند، وکمربندی سبز،قسمت صنعتی شهررا ازقسمت اصلی آن جدا می سازد. ساختمان بیمارستان وبخش پزشکی شهر،دردامنه تپه های روبه جنوب پیش بینی شده است. قسمت اصلی شهر، نوار مانند ادامه می یابد ودرمیان آن قسمتهای ابنیه عمومی ، دبیرستان واستادیوم ورزشی بنا می گردد . زمینهای ورزشی مستقیماً به فضای آزاد مجاور خود راه می یابند که هم بسط آنها درآینده آسان باشد وهم چشم انداز بارز زیبایی داشته باشند.

درطرح گارنیه خطوط راه آهن درداخل شهر درزیرزمین کشیده می شدند ، تا به ایستگاه مرکزی شهر برسند ، خانه ها درمیان پارک بنا می شدند، وخیابان اصلی دورازمحلات مسکونی قرارمی گرفت. زمینها نیزبه ابعاد 150*30 متر تقسیم گردیده بود تا خانه ها ازنظر دریافت نور درجهت مناسب قرارگیرند. درطرح گارنیه ، برای شهر صنعتی حتی جاده ای برای مسابقات اتومبیلرانی وآزمایش موتورهای هواپیما پیش بینی شده بود. وبدین ترتیب بودکه شهر صنعتی، راهی فراپای بسیاری ازکسانی گذاشت که درپیشرفت شهرسازی معاصر موثر بوده اند درحقیقت، شهر صنعتی بذر شهرسازی معاصر را واجدبود.

شهرهای نوارمانند (( نظریه سریا ای ماتا))

افکار سریا ای ماتا ، مهندس راه سازاسپانیایی درشهرسازی اساس دیگری داشت . وی که بسته به تخصص خود بیشتر با عمل سروکار داشت تا با تئوری ، درسال 1882 طرح خودرا برای شهرهای نوار مانند عرضه داشت .با توجه به آنکه درهمان دوران ترامواهای برقی تازه بکار افتاده بود، همین امرتوجه سریا ای ماتا را به اهمیت فراوان وسائط نقلیه درشهرسازی جلب نمود. درطرح وی، شهردرامتداد خطوط تراموا به صورت نوار مانند ادامه می یابد ونواحی مسکونی وصنعتی ، دردو جانب این خطوط قرارمی گیرند. درزمان حیات سریا ای ماتا ، رویای وی تنها دریکی ازحومه های کوچک مادرید شکل گرفت و پس ازآن دردهه سوم قرن حاضر، فکرایجاد شهرهای نوار مانند درشوروی به منصه بروزرسید . لوکرربوزیه نیز، درطرح خود برای((سن دیه)) ازهمین فکر الهام گرفت وبسط آینده این شهر را درامتداد جاده ای پیش بینی کرد. ولی توسعه ورشد شهرها درامتداد جاده های اصلی، درسالهای دهه ششم قرن حاضر، کاملاً هویدا شد. وازآن جمله اند شهرهایی که به دنبال هم ازبستن تا واشنگتن درکنار یکدیگر قرارگرفته اند. البته، این نوع توسعه شهرها نیز، ازمضرات خود درامان نیست.

   وحدت شهر ومحیط طبیعی آن (( نظریه پتریک گدس))

پتریک گدس ، اجتماعات انسانی را به دیده زیست شناسی دید که به مطالعه تمام پدیده های زندگی توجه دارد. این محقق در سال 1915، برای اولین بار شهرهای بزرگ دنیا را مورد مطالعه قرارداد و درکتاب تحقیقی خود به نام ((تکامل تدریجی شهرها )) ، ازمسائل ، مشکلات وآینده آنها سخن گفت . پاتریک گدس یکی ازپیشروان ناحیه بندیهای علمی وبرنامه ریزیهای ناحیه ای است که عنوان شبکه بزرگ شهری را بکاربرد. درکتاب (( تکامل تدریجی شهرها)) تصویر مشهوری را می توان دید موسوم به(( نمایشگاهی ازشهرها)) که درآن گدس رشد طبیعی شهرها را مورد مطالعه قرارداده وتصویرکرده است . ازاین تصویر، اساس نظریات وی آشکار می گردد. به نظر گدس شهر ازمحیط طبیعی که درآن به وجود آمده جدایی ناپذیر است وتنها وقتی می توان به ساختمان آن پی برد که وضعیت طبیعی وآب وهوایی آن مورد مطالعه قرار گیرد، پایه های اقتصادی آن شناخته می شود وریشه های تاریخی آن معلوم گردد.

به نظر گدس، نقشه شهرها صرفاً خطوط منحنی وراستی نیست که جای فلان رودخانه یا بهمان کوه را معلوم دارد. بلکه نوعی خط هیروگلیف است ودرحقیقت نموداری ازخطی است که بشر با آن تاریخ تمدن را نوشته است . هرقدر درک این خط مشکل تر باشد، وقتی رموز آن کشف شد، ثمره آن بیشتر است.

لوئیس مامفورد متخصص وکارشناس شهرهای متروپلیتن که خودرا شاگرد مکتب گدس میداند وبی تردید دربسط افکار وی سهمی بسزا دارد ، درکتاب خودبسیاری ازافکار گدس را نقل کرده است . ازاین کتاب به خوبی برمی آید که گدس جامعه شناسی را زاده زیست شناسی می داند ورشد شهرها رابر اساس این فکر توضیح می دهد.

گدس که اصلاً اسکاتلندی بود، سالها درهندوستان زندگی کرد وبا واقعیت به شهرسازی اشغال داشت. وی با آنکه به مظاهر زندگی طبیعی علاقه داشت، ازدیده ای جهان بین برخوردار بود وواجد شخصیتی بود که تنها پس ازمرگ وی شناخته شد.

اتوواگنر وایجاد فضاهای بازدرمحلات:

اتو واگنر( 1918-1841) به نسلی تعلق داشت که سخت به صنعت خوشبین بود. وی نمی توانست تصور کند که روزگاری توسعه صنعتی برمشکلات شهرهای بزرگ دامن خواهد زد. واگنر عقایدخود را هنگامی ابراز داشت که تاثیرات عقاید زیته به منتهای خود رسیده بود و فکر ایجاد نواحی سرسبز وخرم درقسمتهای مسکونی شهر، یکی ازراههای رهایی اززشتی موجود دراین قسمتها به نظر می رسید. واگنر ازآغاز متوجه شد که این راه حل کافی نیست ومدتها بعد، واقعیات صحت نظر اورا ثابت کرد. بصیرت ونیروی فعال واگنر، که دربسیاری ازکارهای معماری او هویدا است، درعرصه شهرسازی انگار بنوعی فلج دچارمی شود. به عنوان مثال، ازنقشه کاملی که واگنر برای محله ای مسکونی دروین به منظور پیش گیری ازرشد آشفته این محلات مطرح کرد، یاد می نماییم . دراین طرح، واگنر فضایی باز ونسبتاً وسیع را درمرکز محله پیش بینی نموده بود که خود آن را ((مرکزتنفس)) محله می نامید. اما، طرح به اندازه ای تقلیدی وبدون تحرک است که عدم تحرک آن ازنقشه پاریس توسط هاسمان به مراتب بیشتر است. دراین طرح، آپارتمانهای مسکونی پنج طبقه که ساختن آنها درتمام شهرهای بزرگ اروپا درآن زمان معمول بود، تکرار می شود. شاید، واگنر نمی توانست طرح تازه ای برای این محلات تهیه کند. اما، چه ازطرح واگنر وچه ازطرح سایر شهرسازان قرن نوزدهم ، چنین گمان می رود که شاید تمام امکانات شهرسازی آزمایش شده اند و هیچ راه تازه ای وجود نداشته است. درحقیقت، قدرت سامان دادن به شهر با توجه به مسائل موجود، ازمیان رفته بود.
واگنر ازجمله اولین کسانی بود که دریافت شهر مدرن باید براساس احتیاجات ساکنین آن طرح شود. احتیاجاتی که برحسب انواع مختلف مردم تفاوت دارد. توجه اصلی واگنر، معطوف به ایجاد محیطی سالم برای طبقات متوسط مردم بود ومی دانست برای سکونت همین طبقات نیز، احتیاجات مختلف طرحهای متفاوت را ایجاب می کند. واگنر خواستارشد نواحی شهر(( مالکیت عمومی )) یابند تا قیمت زمین دستخوش سودجویی زمین بازان قرار نگیرد ونظارت برگسترش شهر میسر باشد . واگنر معتقد بود ، گسترش شهر مانند گذشته نمی تواند کورکورانه صورت گیرد ومعماری مغلوب سودجویی (زمین خواران ) شود.

   کامیلوزیته ورفرم شهرها

هرچند که دراواخر قرن نوزدهم شهرسازان طرحهای مختلفی برای شهرهای بزرگ داده بودند وازآن جمله اوژن هاسمان فرانسوی ( 91-1809) طرحی برای دگرگونی نقشه پاریس داد که چهره شهر را دگرگون ساخت . این طرحها در اروپا مورد تقلید قرار گرفت و یک نوع زشتی وتقلید همه جایی ازکارهای هاسمان به زودی هویدا شد. درسال 1889 کامیلوزیته شهرساز اطریشی ، درکتاب خود به نام (( شهرسازی)) چاره کار رادربازگشت به شیوه های هنری قرون وسطی پیشنهاد نمود . رشد طبیعی شهرهای قرون وسطی توجه زیته را بخود جلب کرده بود؛ ووی آن را وسیله ای برای رهایی شهرهای معاصر ازمعایب موجود می دانست . کامیلوزیته مطالعه ای دقیق ازشهرهای شمالی وجنوبی اروپا دردوره های تجلی روم، گوتیک، رنسانس، وبا روک به عمل آورد واستادی شهرسازان گذشته را درترکیب وتنظیم عوامل مختلف شهر پسندیده بود. به نظر وی نحوه ای که درشهر قرون وسطایی خیابان به میدان می پیوست ، رابطه ای بین بازار ، کلیسا ویا ابنیه اصلی دیگر به وجود می آورد ، وهمه ازتوازن طبیعی برخوردار بودند که درسیمای شهر آشکار بود.

برای زیته، قوانین شهرسازی دریک جمله خلاصه می شد وآن اینکه ((شهر باید حافظ منافع وضامن خوشبختی ساکنین خود باشد)) امروزنیز، شهرسازان بازیته هم عقیده اند که مسائل هنری بهمان اندازه مهم است که مسائل فنی آن.

کامیلوزیته می خواست زشتی معمولی شهر اواخر قرن نوزدهم را ازمیان بردارد. وشهر را به غنای هنر، زندگی وتحرک آراسته گرداند. وی نقایص شهر را به خوبی دریافت ، ولی پیشنهاداتش برای اصلاح شهر فقط جنبه تسکین درد راداشت . گشودن مرکز میادین شهرها یا انتقال مجسمه ها وبرجهای یادگار به یک گوشه میدان، ایجاد باغچه درحیاط آپارتمان های مسکونی به جای مراکز شلوغ شهر ، برپا داشتن دیوارهای بلند دراطراف پارکهای عمومی برای حفاظت آنها درمقابل سروصدای خیابان، همه رفرم های سطحی بودند که کامیلوزیته پیشنهاد می کرد.

این مطلب نشان میدهد که شهرسازی تا چه اندازه ارتباط خودرا با عصر خویش از دست داده بود. او تصور می کردمی توان با وسائل قرون وسطایی مسائل عصر صنعت را حل کرد.

واژه جهان سوم براي اولين بار در سال 1952 به وسيله آلفرد سوي در دوران جنگ سرد درباره کشورهايي به کار رفت که جزء کشورهاي غيرمتعهد بودند و به هيچ بلوک سياسي پيوستگي نداشتند، اين اصطلاح در آن زمان داراي بار سياسي بود.
منظور از کشورهاي جهان سوم جوامعي است که از نظر اقتصادي - تکنولوژيکي در مقام مقايسه با کشورهاي صنعتي مدرن در سطح پايين تري قرار دارند.جوامع جهان سومي از خصوصيات اقتصادي مشترکي برخوردارند. يکي از اين خصوصيات عبارت است از وابستگي اقتصادي به کشورهاي صنعتي مدرن بدين معني که اغلب اين کشورها از نظر نيازهاي اقتصادي - تکنولوژيکي به کشور مادر متکي هستند. خصوصيت اقتصادي ديگر عبارت است از فقر عمومي و ساختار اقتصادي - کشاورزي. ساختار اقتصادي و اجتماعي اين کشورها انسجام لازم براي توسعه و گسستن از زنجير سرمايه داري جهاني را ندارند.

باز میخوای چی بگی ؟
تو که بغض صدات نمیزاره کسی صداتو بشنوه . دیوونه شب با سیاهیش پیش مردم عزت و احترام داره ولی تو چی ؟
تو حتی پیش بنده خدات هم ارزشی نداری !چه برسه به خدا !
میدونی س خانم خدا هم وقتی بنده هاشو افرید بهش نگفت برو بگرد بیا جواب کارهاتو پس بده . بهش گفت برو زندگی کن بعد تموم شدنت حالتو میپرسم . این ادم چشم سفید هم رفت و زندگی کرد . وقتی یه اشتباه کوچیک کرد گفت خدا جون وقتم تموم شده ؟من که هنوز پیشت روسیام . گفت خداجون یعنی دنیا اینقدر کوچیکه که باید با یه اشتباه برم . یعنی فرصت جبران ندارم . میدونی خدا پیش روش چی گفت :گفت اگه من خودم بنده بودم بیشتر از بنده هام خطا میکردم .
پرسید چرا ؟گفت چون کسی نیست که راهنماییم کنه همه جا پر شده از گناه. تو هم یه بار اشتباه کردی پس راه بازگشت داری ! توبه ! من خودم این راهو واسه بنده هام گذاشتم ولی با عذر . حالا منی که اشتباه کردم حاضرم تاوان پس بدم . باید بدونم تاوان کدوم گناه ندانسته رو باید بدم . باید بدونم به کدوم جرم باید مجازات بشم .منی که زندگیم در گرو خواستمه چرا باید تنبیه بشم . اگه هم قراره تنبیه بشم چجوری ؟باید بدونم سولماز خانم .باید بگی که ایا من گناه کردم گرفتار یکی بهتر از خودم شدم ؟ باید بدونم به چه دلیلی محکوم میشم باید حکم قصاصمو بدونم اگه مسلمونی و خیری از مسلمونیت بردی جوابمو بده . محکومم کن ولی جوابمو بده .

1- ساخت دوایر متحد المرکز(نظریه ارنست برگس)

این طرح به عنوان نظریه ای متحد المرکزی شناخته شده است.الگوی ساخت شهر براین اصل استواراست که توسعه شهرازناحیه مرکزی به طرف خارج شهرصورت گرفته وتعدادی مناطق متحدالمرکز را تشکیل می دهد. این مناطق، با ناحیه مشاغل مرکزی شروع شده وبه وسیله منطقه درحال تحول احاطه می شود، که خوددرحال تبدیل به ادارات وصنایع سبک بوده ویا به واحدهای مسکونی کوچکتری تبدیل می شوند. این قسمت، ناحیه ای است که مهاجرین شهربه طرف آن جلب می گردند. وبه نوبه خود یا مسکن کارگران است یا محل بعضی ازساختمانهای قدیمی شهر، بالاخره منطقه سفرکنندگان دربیرون منطقه ساخته شده شهر قراردارد. قسمت اعظم منطقه سفرکنندگان ،احتمالاً بصورت اراضی باز است. اما دهکده هایی که درداخل آن وجوددارد، اغلب خصوصیات خود را تبدیل به سکونتگاههای خوابگاهی می نمایند.

2- ساخت قطاعی شهر: (نظریه همرهویت)

درتوجیه نظریه ((ساخت قطاعی شهر)) باید گفت که : چنین توسعه ای را نمی توان مغایر با نظریه دوایرمتحدالمرکز دانست. بلکه،تغییروتعدیلی درجهات مختلف این نظریه است.برخلاف نظریه دوایرمتحدالمرکز درنظریه ساخت قطاعی شهر، شهرها نمی توانند برای همیشه حالت دایره ای شکل بودن مناطق داخلی خودرا حفظ کنند. بلکه،حالت قطاعی بیش ازدایره ای زمینه مساعدی را جهت توسعه به دست می آورد. دراین نظریه عامل اجاره خانه می تواند به عنوان راهنما ،مطالعه شهررا عملی سازد. ساخت مهمترین اصول تشکیل دهنده نظریه قطاعی شهرها را ،می توان به شرح زیر مورد مطالعه قرارداد:

نخست آنکه منطقه واحدهای مسکونی گران قیمت ازکانون اصلی خود درطول خطوط شبکه رفت وآمد شروع به توسعه می کند؛ وچنین واحدهایی، به طرف زمینهای دور ازخطر سیلاب وعوامل آلوده کننده محیط زیست ، قرارگرفته است.

واحدهای مسکونی با اجاره بهای بیشتر، به سوی فضاهای باز ودور ازمحدودیتهای نامساعد طبیعی قراردارد وجابجایی ساختمانهای اداری وتجاری، توسعه واحدهای مسکونی گران قیمت را درجهت عمومی عملی می سازند.

آپارتمانهای لوکس اجاره ای ، درمجاورت بخشهای تجاری ومنطقه مسکونی قدیمی شهر، به وجود می آیند ، واین درحالی است که واحدهای خود یارگران قیمت شهر، به طور اتفاقی وبی هدف ونامنظم جابجا نمی شوند. بلکه، چنین مناطقی یک یا چند قطعه زمین معین را جهت توسعه انتخاب می کنند. مناطق صنعتی شهر نیز، درطول خطوط راه آهن وراهها ودردسترس منابع آب به وجود می آیند وبصورت زنجیره ای توسعه پیدا می کنند.ازطرف دیگر، تمایل به توسعه مثلثی شکل درمناطق داخلی شهرها ، بیش ازحالت دایره ای می باشد.

درساخت قطاعی شهر، راههای شعاعی ازمرکزشهر به اطراف کشیده می شود وعامل دسترسی به این راهها ویادآوری ازآنها، قیمت زمینهای شهری را درمناطق مختلف شهر تعیین می کند.

3- ساخت ستاره ای شکل

نظریه ساخت دایره ای شکل شهر، نمودار حالت یک شهر ساکن وثابت نمی باشد. بلکه، دراغلب موارد به علت رشد وتوسعه شهر، متحرک وغیرثابت است. توسعه شهر می تواند به دو صورت عملی باشد: یا دراطراف خود توسعه پیدا کند؛ ویا به وسیله عمل تمرکز درداخل آن رشد پیدا نماید.

به موازات افزایش جمعیت ، سازمانها وتاسیسات بخش مرکزی شهرها، مراحل مختلف اکولوژی شهری( جدایی گزینی، هجوم وجایگزینی ، توالی وتسلسل و...) ظاهر می شود؛ ودراثرایجاد موج توسعه، شهر به نواحی اطراف وبیرونی خود توسعه می یابد. حرکت جمعیت ،تاسیسات، صنایع وسازمانهای شهری به اطراف شهرها ، به یک شکل عمل نمی نمایند، وازجهات مختلف شهر به سوی ناحیه مرکزی شهر، به یک مقیاس صورت نمی گیرند. درمقابل توسعه شهر، وجود موانع طبیعی مانند شیبهای تند، تپه ها وکوهها، عاملی بازدارنده است؛ ولذا شهر یابدان جهات توسعه پیدا نمی کند ویا درصورت توسعه، مشکلات وافزایش هزینه هایی را به دنبال دارد.

مسیرهای حمل ونقل، شاهراهها ، خیابانها وخطوط راه آهن ، همه تحت تاثیروجود عوامل نامنظم ونامساعد طبیعی شهرها واطراف آنها واقع می شوند. چنین شبکه های ارتباطی سعی دارند که درشکل شعاعی بوجود آیند. ولی عملاً تعداد معدودی ازآنها به حداکثر ظرفیت وکارآیی خود دست می یابند. لذا، امکانات دستیابی به مسیرهای حمل ونقل، میزان تراکم را درسطوح شهری افزایش می دهد وزمینهای شهری با امکانات وسیع حمل ونقل نسبت به سایر زمینها ، دارای ارزش بیشتری می شوند.

درجریان دگرگونیهایی که درنتیجه عملکرد امکانات حمل ونقل وشبکه راهها درسطوح شهری مشاهده می گردد، شکل دایره ای مناطق متحد المرکز تعدیل یافته وبه شکل شعاعی ویاستاره ای تبدیل می شود وبه توسعه شهر،ساخت ستاره ای می بخشد.

4- ساخت چند هسته ای (نظریه ادوارد اولمن وچانسی هاریس)

اساس این تئوری براین اصل قراردارد که شهرهای کوچک تنها دارای یک مرکز ویا هسته واحد می باشند. اما شهرهای بزرگ امروزی، همگی دارای هسته های متعددی هستند که درداخل شهرها، ارتباط مسیرهای حمل ونقل، تشکیل این هسته ها را امکان پذیر می سازد.

درشهرها، مسیرهای حمل ونقل ازیک سری ایستگاههای خطی ، درطول مسیرشان برخوردارند. درمجاورت این ایستگاهها وازجمله ایستگاه راه آهن، تراکم محدودی از فعالیتهای تجاری ظاهر می شود. فرودگاهها ، جهت پاره ای ازفعالیت های تجاری، زمینه مساعدی می یابند.

درداخل شهرها نیز، فعالیتهای اقتصادی درتقاطع وسایل نقلیه ومسیرهای اصلی شهر که قابل دسترسی اکثریت مردم شهراست ، توسعه می یابند. مناطق صنعتی، امکانات تفریحی، مدارس ،دانشگاهها وحتی قبرستانها ، جمعیتی را به سوی خود جلب می کنند که ایجاد تاسیساتی را درمجاورت خود لازم دارند. به دنبال آنها، یک نوع مرکزیت ویا هسته جدید شهری تکوین می یابد.با تکیمل عملکردهای وسایل نقلیه وشبکه راهها ، توسعه قسمتهایی ازشهر، ساخت چند هسته ای بخود می گیرد وبراین روال به فعالیی می پردازد. لذا استفاده ازاراضی شهر غالباً دراطراف چند هسته مستقل شهری ظاهر می شود، نه درکناره های یک هسته یا یک مرکز معین. عنوان هسته دراین نظریه ، به همه فعالیتهایی اطلاق می شود که دراطراف خود به توسعه شهر امکان می بخشد ؛ که ازآن جمله اند: مناطق مسکونی، تجاری، صنعتی دانشگاهی، مذهبی وزیارتگاهی ، عمده فروشی ومانند آنها.

بخش مرکزی شهرها، هسته ای ازمناطق عمده فروشی وخرده فروشی ، بانکها ودفاتر تجاری رادرخود دارند.تاسیسات عمده فروشی ، بیشتر به تشکیل هسته هایی درطول راه آهن ها وراههای اصلی تلاش دارند.صنایع سنگین شهر، درمنطقه های حاشیه ای شهر، هسته جدیدی را بوجود می آورند.

همه این عوامل که برشمرده شد، دراطراف خود به توسعه شهر امکان می دهند وهسته های جدیدی را می سازند. فعالیتهای دیگر اقتصادی، اجتماعی شهر نیز، به دور چنین هسته هایی حلقه می زنند.

5- ساخت عمومی شهرها

براساس نظریه رابرت دیکنسن ، محدوده های ساخت شهر به قرارزیراست:

الف – منطقه مرکزی: شامل مرکز وبخش قدیمی شهر؛ که مجموعه ای ازمراکز عمده فروشی ، خرده فروشی، تجاری واداری وبخشی ازواحدهای مسکونی است.

ب- منطقه میانی : که شامل یک منطقه مسکونی متراکم می شود وصنایع سبک کوچک رانیز، درخود جای داده است.

ج- منطقه بیرونی: که اصولاً به عنوان یک منطقه مسکونی بشمار می آید . این منطقه ، منطقه ای باز با فضاهای پروسعت وپارکهای عمومی است. دراین منطقه ،خصیصه های شهری درمحل تقاطع وسایل ارتباطی ، یک هسته قدیمی ، یک بازار محلی، یک روستا یا هسته کهن صنعتی، شکل یافته وهمه جا گیر می شود.

د- حاشیه شهر یا مرزهای ده شهر: که یک منطقه بیرونی حومه شهری است وآنسوی مرزهای اداری شهر واقع شده است ویک حوزه پروسعت روستایی به شمار می رود . با توسعه شهر، مناطق مسکونی پیش رفته وصنایع جدید درمسیر راههای ارتباطی مهم ودراطراف شهرکها وروستاها ایجاد می شوند.

6- ساخت طبیعی شهرها

این نظریه ،برمبنای ویژگیهای جغرافیایی شهر استواراست . بدین صورت که مشخصات طبیعی شهر وخصیصه های فرهنگی مردم ،ساخت حوزه طبیعی شهر را معلوم می نماید. این نوع شهرها معمولاً تابع کامل فرم وخصوصیات آب وهوایی ومسائل وعوامل اجتماعی بوده ودرحقیقت،

طبیعت وانسانها درفرم گیری شهر دخالت مستقیم داشته اند.

7-ساخت خطی یا کریدوری

این نوع شهرها ، معمولاً درمسیر راههای آبی یا رودخانه ها ویا درمسیر شبکه های اصلی ارتباطی وراهها وجاده های اصلی وراه آهن شکل گرفته وتوسعه می یابند. براساس این نظریه ، درگذشته شهرها دراغلب اوقات حوزه های شهری توسعه خود را ازشکل ستاره ای شروع نموده وبه شکل دایره ای نزدیک می شدند.ولی، توسعه شبکه راهها ومسیرهای اصلی ارتباطی، تمایل توسعه شهر را درمسیر چنین شبکه هایی به صورت خطی یا کریدوری قرار می دهد. درمحل تقاطع مسیرهای اصلی است که تراکم شهری افزایش یافته وانبوهی به اوج خود می رسد. این طرح، یکی ازعوامل اصلی توسعه شهری را درسالهای اخیر بوجود آورده واسکلت بندی وقالبهای آنرا شاهراههای جدید وخطوط آهن، توأم وباهم شکل داده اند.

این خطوط ،نفوذ خود را نه تنها درداخل حوزه های متروپلیتن گسترش می دهند ،بلکه با جابجایی مردم وکالاها ، شهرنشینی را بین شاخه های چنین حوزه هایی که قبلاً فاصله زیادی باهم داشتند ، به توسعه سریع وا می دارند.

درسیستم خطی یا کریدوری ، بعضی ازشهرها وظایف جدیدی را می پذیرند وبرتر وسریعتر ازسایر شهرها به توسعه خود می پردازند ومرزهای شهرهای متروپلیتن را گسترش می دهند.

بهم پیوستگی شهرهای حوزه های متروپلیتن به صورت خوشه ای یا خطی، درطول یک کریدور سازمان می یابد وشکل می گیرد ؛ وگاهی با توجه به معیارهای ویژه جغرافیایی ، مگالو پلیس به وجود می آورد.